KARIMLAN

SALIGANG-BATAS NG REPUBLIKA

PAMBUNGAD

Kami, ang mga Malayang Mamamayan ng Republika, na nagkakaisa sa ilalim ng mga simulain ng kalayaan, katarungan, pagkakapantay-pantay, at pananagutan, ay taimtim na pinagtitibay at itinatatag ang Saligang Batas na ito.

Sa layuning mapanatili ang kapayapaan at kaayusan, mapangalagaan ang karapatan at kalayaan ng bawat Malaya, maitaguyod ang isang makatarungan at demokratikong pamahalaan, at matiyak na ang kapangyarihan ng pamahalaan ay nagmumula sa mamamayan at ginagamit para sa kanilang kapakanan, itinatatag namin ang isang Pamamahalang Parlamentaryo ng Republika.

Kinikilala namin ang Lakan bilang Pinuno ng Estado at tagapag-ingat ng dangal, pagkakaisa, at pagpapatuloy ng Republika, habang ang pamahalaan ay isasagawa sa pamamagitan ng mga kinatawan ng mamamayan alinsunod sa mga probisyon ng Saligang Batas na ito.

Sa ilalim ng kataas-taasang kapangyarihan ng batas, ipinapangako naming pangalagaan ang demokrasya, igalang ang karapatan ng bawat Malaya, papanagutin ang mga may kapangyarihan, at itaguyod ang kapakanan ng Republika para sa kasalukuyan at mga susunod pang salinlahi.

Sa gayon, kami, ang mga Malaya ng Republika, ay pinagtitibay ang Saligang Batas na ito bilang pinakamataas na batas at gabay ng aming pamahalaan at sambayanan.

ANG ESTADO AT KAPANGYARIHAN NG PAMAHALAAN

SEKSIYON 1 — Opisyal na Pangalan

Ang bansang ito ay opisyal na tatawaging Republika, na siyang malaya, nagkakaisa, at nagsasariling estado ng mga mamamayang kilala bilang mga Malaya.

Ang Republika ay isang sambayanang pinagbubuklod ng iisang pamahalaan, batas, at pagkakakilanlan, alinsunod sa Saligang Batas na ito.

SEKSIYON 2 — Teritoryo at Hurisdiksiyon

Ang hurisdiksiyon ng Republika ay sumasaklaw sa lahat ng lupain, pamayanan, institusyon, ari-ariang pampubliko, at iba pang nasasakupan na kinikilala at pinamamahalaan sa ilalim ng kapangyarihan ng Republika.

Ang pamahalaan ng Republika ay may ganap na kapangyarihang pampamahalaan sa loob ng nasasakupan nito, alinsunod sa mga limitasyon at probisyong itinakda ng Saligang Batas at mga batas ng Republika.

Walang bahagi ng teritoryo o hurisdiksiyon ng Republika ang maaaring ilipat, ipagkaloob, o isailalim sa ibang kapangyarihan nang walang kapahintulutan ng batas at ng mga kinauukulang institusyon ng pamahalaan.

Ang mga nasasakupang Estado ng Republika ay ang mga sumusunod: 

  • Ambarino
  • New Hanover
  • Lemoyne
  • West Elizabeth
  • New Austin  

SEKSIYON 3 — Pinagmumulan ng Kapangyarihan

Ang kataas-taasang kapangyarihan ng Republika ay nagmumula sa Lakan bilang pagkilala ng bansa sa katangi-tanging pamumuno ng kanilang pamilya laban sa mga mananakop.

Ang lahat ng kapangyarihang pampamahalaan ay ipinagkakatiwala ng mamamayan sa mga institusyon at pinunong itinatag sa ilalim ng Saligang Batas na ito.

Walang pinuno, opisyal, institusyon, o sangay ng pamahalaan ang maaaring mag-angkin ng ganap o walang hanggang kapangyarihan.

Ang bawat kapangyarihang pampamahalaan ay dapat gamitin para sa kapakanan ng Republika at ng mga Malaya, at nananatiling napapailalim sa batas at pananagutan.

SEKSIYON 4 — Mga Opisyal na Wika

Ang mga opisyal na wika ng Republika ay ang Filipino at Ingles.

Ang Filipino ang pangunahing wika ng pambansang pagkakakilanlan at komunikasyong pampamahalaan, samantalang maaaring gamitin ang Ingles sa mga batas, dokumento, kasunduan, institusyon, at iba pang opisyal na gawain kung kinakailangan.

Walang Malaya ang dapat pagkaitan ng pantay na serbisyo o proteksiyon ng pamahalaan dahil lamang sa wikang kanyang ginagamit o nauunawaan.

SEKSIYON 5 — Mga Pambansang Sagisag

Ang Republika ay magkakaroon ng mga opisyal na pambansang sagisag na kumakatawan sa pagkakaisa, kasaysayan, dangal, at kalayaan ng sambayanan.

Kabilang dito ang:

  1. Pambansang Pangalan — Republika;
  2. Pambansang Sagisag — ang opisyal na sagisag na kikilalanin ng batas;
  3. Pambansang Watawat — ang opisyal na watawat ng Republika;
  4. Pambansang Awit — ang opisyal na awit na kumakatawan sa sambayanan;
  5. Pambansang Motto — ang opisyal na paninindigan o kasabihan ng Republika.

Ang disenyo, paggamit, pangangalaga, at paggalang sa mga pambansang sagisag ay itatakda at poprotektahan ng batas.

SEKSIYON 6 — Anyo ng Pamahalaan

Ang Republika ay isang Konstitusyonal na Monarkya na nakasandal sa kapangyarihan ng Lakan at konstitusyonal na estado.

Ang kapangyarihang Tagapagbatas ay isasagawa sa pamamagitan ng Konstitusyonal na Monarkya, na binubuo ng mga kinatawang itinatadhana ng batas. Binubuo ito ng dalawang Kapulungan:

  1. Kapulungan ng Marangal
  • Kagawaran ng Kapayapaan
  • Kagawaran ng Kalusugan
  • Kagawaran ng Kalakalan
  • Kagawaran ng Pananalapi
  1. Kapulungan ng Malaya
  • Gatpuno ng New Hanover
  • Gatpuno ng Lemoyne
  • Gatpuno ng West Elizabeth
  • Gatpuno ng New Austin 

Ang pamahalaang Tagapagpaganap ay pamumunuan ng Lakan, na may ganap na kapangyarihan na magpatakbo sa bansang ito. Ang Lakan ang magiging Pinuno ng Estado, tagapangalaga ng dangal at pagpapatuloy ng Republika, at gaganap ng mga tungkulin at kapangyarihang malinaw na itinakda ng Saligang Batas.

SEKSIYON 7 — Kataas-taasang Batas

Ang Salita ng Lakan ang pinakamataas na batas ng Republika.

Ang lahat ng batas, kautusan, patakaran, pasya, at pagkilos ng anumang opisyal o institusyon ng pamahalaan ay dapat umaayon sa Pagpapasya ng Lakan at ng Saligang Batas na ito.

Anumang batas, kautusan, patakaran, o pagkilos na salungat sa Pagpapasya ng Lakan at ng Saligang Batas ay maaaring ipawalang-bisa o ideklarang walang bisa alinsunod sa wastong proseso ng batas.

Walang opisyal, kabilang ang mga Kasapi ng Kapulungan, o anumang pinuno ng pamahalaan, ang nakahihigit sa Pagpapasya ng Lakan, Saligang Batas at sa batas ng Republika.

PAGHAHATI AT PAGGAMIT NG KAPANGYARIHAN

SEKSIYON 1 — Pangkalahatang Prinsipyo

Ang kapangyarihan ng pamahalaan ng Republika ay isasagawa sa pamamagitan ng tatlong pangunahing sangay:

  1. Sangay na Tagapagbatas;
  2. Sangay na Tagapagpaganap; at
  3. Sangay na Tagahatol.

Ang bawat sangay ay magkakaroon ng kanya-kanyang tungkulin, kapangyarihan, at pananagutan alinsunod sa Saligang Batas na ito.

Bagama’t ang mga kapangyarihang ito ay ipinagkakatiwala sa magkakaibang institusyon ng pamahalaan, ang paggamit ng naturang kapangyarihan ay mananatiling nakabatay sa Saligang Batas, mga batas ng Republika, at sa kataas-taasang kapasyahan ng Lakan.

Walang sangay ng pamahalaan ang maaaring gumamit ng kapangyarihang hindi ipinagkaloob dito ng Saligang Batas, batas, o ng nararapat na kapasyahan ng Lakan.

SEKSIYON 2 — Sangay na Tagapagbatas

Ang kapangyarihang gumawa, magpasa, magbago, o magpawalang-bisa ng mga batas ay ipagkakatiwala sa Pamahalaan ng Republika.

Ang Kapulungan ng Tagapagbatas ay magsisilbing pangunahing institusyong tagapagbalangkas ng mga batas, patakaran, at mga panukalang kinakailangan para sa kaayusan, kapakanan, at pag-unlad ng Republika.

Ang Tagapagbatas ay binubuo ng dalawang Kapulungan:

A. Kapulungan ng Marangal

Ang Kapulungan ng Marangal ay binubuo ng mga kinatawan ng mga pangunahing Kagawaran ng Republika:

  • Kagawaran ng Kapayapaan;
  • Kagawaran ng Kalusugan;
  • Kagawaran ng Kalakalan; at
  • Kagawaran ng Pananalapi.

Ang mga kasapi nito ay may tungkuling magbigay ng pagsusuri, kaalaman, at rekomendasyon hinggil sa mga batas at patakarang may kaugnayan sa kanilang nasasakupan.

B. Kapulungan ng Malaya

Ang Kapulungan ng Malaya ay binubuo ng mga kinatawan ng mga nasasakupang Lalawigan ng Republika:

  • Gatpuno ng New Hanover;
  • Gatpuno ng Lemoyne;
  • Gatpuno ng West Elizabeth; at
  • Gatpuno ng New Austin.

Ang bawat kasapi ng Kapulungan ng Malaya ay kumakatawan sa kapakanan, pangangailangan, at tinig ng kanilang nasasakupang Lalawigan.

Ang mga batas na ipinasa ng Kapulungan ay dapat dumaan sa mga prosesong itinatadhana ng Saligang Batas at mga alituntunin ng Parlamento bago ito magkaroon ng ganap na bisa.

Ang anumang batas na ipapasa ng Kapulungan ay maaaring suriin, pagtibayin, baguhin, o ipawalang-bisa ng Lakan, alinsunod sa kanyang kapangyarihang itinakda sa Saligang Batas.

SEKSIYON 3 — Sangay na Tagapagpaganap

Ang kapangyarihang Tagapagpaganap ng Republika ay pangunahing ipinagkakatiwala sa Lakan.

Ang Lakan ang:

  • Pinuno ng Estado;
  • pinakamataas na pinunong tagapagpatupad ng pamahalaan;
  • tagapag-ingat ng dangal, pagkakaisa, at pagpapatuloy ng Republika; at
  • tagapagbigay ng panghuling pagpapasya sa mga usaping saklaw ng kanyang kapangyarihan sa ilalim ng Saligang Batas.

Ang Lakan ay may kapangyarihang pamunuan at pangasiwaan ang pagpapatupad ng mga batas, patakaran, at kautusan ng Republika.

Maaaring magtalaga ang Lakan ng mga opisyal, tagapangasiwa, pinuno ng kagawaran, at iba pang kinakailangang kawani upang maisagawa ang mga tungkulin ng pamahalaan.

Ang mga kapangyarihang ipinagkaloob sa Lakan ay maaaring gamitin nang direkta o sa pamamagitan ng mga opisyal at institusyong awtorisadong kumilos sa kanyang pangalan.

Ang lahat ng sangay at institusyon ng pamahalaan na nasa ilalim ng kapangyarihang Tagapagpaganap ay may pananagutang ipatupad nang tapat ang mga legal na kautusan at pagpapasya ng Lakan.

Ang mga bawat lalawigan ay maghahalal ng isang Datu na mamumuno bilang tagapagpaganap sa bawat Lalawigan:

  • Datu ng New Hanover;
  • Datu ng Lemoyne;
  • Datu ng West Elizabeth; at
  • Datu ng New Austin.

Ang mga datu ay direktang mag-uulat sa Lakan ng kanilang mga proyekto o programang ganap sa kanilang mga pinaglilingkurang Lalawigan.

SEKSIYON 4 — Sangay na Panghukuman

Ang kapangyarihang Tagahatol ay ipagkakatiwala sa mga hukuman at institusyong pangkatarungan ng Republika.

Ang Tagahatol ay may tungkuling:

  1. Bigyang-kahulugan at ipatupad ang mga batas ng Republika;
  2. Dinggin at pagpasiyahan ang mga kasong kriminal, sibil, at administratibo;
  3. Protektahan ang mga karapatan ng mga Malaya alinsunod sa batas;
  4. Tiyakin ang wastong pagpapatupad ng hustisya at nararapat na proseso;
  5. Magbigay ng pagpapasya sa mga alitan at usaping saklaw ng kapangyarihan ng hukuman.

Ang mga Tagahatol ay dapat magsagawa ng kanilang tungkulin nang walang kinikilingan at batay sa mga umiiral na batas, ebidensya, at wastong proseso.

Gayunpaman, ang pagpapakahulugan at pagpapatupad ng batas ng Tagahatol ay hindi maaaring sumalungat sa Saligang Batas at sa mga kapasyahang nasa loob ng konstitusyonal na kapangyarihan ng Lakan.

SEKSIYON 5 — Ugnayan at Pagpigil sa Kapangyarihan

Ang tatlong sangay ng pamahalaan ay dapat magtulungan sa pagpapanatili ng kaayusan, katatagan, at kapakanan ng Republika.

Ang Kapulungan ay may kapangyarihang magbalangkas at magpasa ng mga batas.

Ang Lakan at Sangay na Tagapagpaganap ay may tungkuling pangasiwaan at ipatupad ang pamahalaan at ang mga batas ng Republika.

Ang Tagahatol ay may kapangyarihang bigyang-kahulugan ang batas at magpasya sa mga usaping panghukuman.

Walang institusyon o opisyal ang maaaring gamitin ang kanyang kapangyarihan nang salungat sa mga limitasyong itinakda ng Saligang Batas.

Ang mga pagtatalo o hindi pagkakaunawaan hinggil sa saklaw ng kapangyarihan ng mga sangay ng pamahalaan ay dapat lutasin sa pamamagitan ng mga prosesong itinakda ng batas at, kung kinakailangan, sa pamamagitan ng pagpapasya ng Lakan alinsunod sa kanyang konstitusyonal na kapangyarihan.

SEKSIYON 6 — Pananagutan sa Pamahalaan

Ang bawat opisyal at institusyon ng Republika ay may pananagutang gamitin ang kanilang kapangyarihan para sa kapakanan ng Estado at ng mga Malaya.

Ang kapangyarihang pampamahalaan ay hindi maaaring gamitin para sa pansariling kapakinabangan, paghihiganti, pang-aabuso, o anumang gawaing salungat sa kaayusan at dangal ng Republika.

Ang sinumang opisyal na lalabag sa batas, mag-aabuso sa kanyang kapangyarihan, o gagalaw nang walang wastong kapahintulutan ay maaaring sumailalim sa imbestigasyon, pagdinig, at nararapat na kaparusahan alinsunod sa batas at mga kapasyahang itinatadhana ng Saligang Batas.

ANG KAPULUNGAN NG REPUBLIKA

SEKSIYON 1 — Pagkakatatag ng Kapulungan

Ang kapangyarihang Tagapagpaganap ng Republika ay isasagawa sa pamamagitan ng Kapulungan ng Republika.

Ang Kapulungan ang pangunahing institusyong may kapangyarihang magbalangkas, magsuri, magtalakay, magpasa, magbago, at magpawalang-bisa ng mga batas ng Republika, alinsunod sa Saligang Batas at sa kapangyarihang itinatadhana para sa Lakan.

Ang Kapulungan ng Republika ay isang Bikameral na Kapulungan, na binubuo ng:

  1. Kapulungan ng Marangal; at
  2. Kapulungan ng Malaya.

SEKSIYON 2 — Kapulungan ng Marangal

Ang Kapulungan ng Marangal ay binubuo ng apat na kasapi na kumakatawan sa mga pangunahing Kagawaran ng Republika:

  1. Kinatawan ng Kagawaran ng Kapayapaan;
  2. Kinatawan ng Kagawaran ng Kalusugan;
  3. Kinatawan ng Kagawaran ng Kalakalan; at
  4. Kinatawan ng Kagawaran ng Pananalapi

Ang bawat kinatawan ay inaasahang may sapat na kaalaman, karanasan, at kakayahan sa larangang kanyang kinakatawan.

Ang tungkulin ng Kapulungan ng Marangal ay magbigay ng pagsusuri, dalubhasang pananaw, at rekomendasyon sa mga batas at patakarang maaaring makaapekto sa pamamahala at katatagan ng Republika.

SEKSIYON 3 — Kapulungan ng Malaya

Ang Kapulungan ng Malaya ay binubuo ng mga Gatpuno ng mga kinikilalang Lalawigan ng Republika.

Sa kasalukuyan, ito ay binubuo ng:

  1. Gatpuno ng New Hanover;
  2. Gatpuno ng Lemoyne;
  3. Gatpuno ng West Elizabeth; at
  4. Gatpuno ng New Austin.

Ang bawat kasapi ng Kapulungan ng Malaya ay kumakatawan sa kapakanan, pangangailangan, at boses ng mga Malaya sa kani-kanilang Estado.

Maaaring baguhin ang bilang ng mga kasapi ng Kapulungan ng Malaya kung magkakaroon ng mga bagong kinikilalang Estado o kung may pagbabago sa istrukturang pampamahalaan ng Republika, alinsunod sa batas at Saligang Batas.

SEKSIYON 4 — Bilang at Katayuan ng mga Kasapi

Ang Kapulungan ay magkakaroon ng walong pangunahing kasapi, na binubuo ng apat na kasapi mula sa Kapulungan ng Marangal at apat na kasapi mula sa Kapulungan ng Malaya.

Ang mga kasapi ng dalawang Kapulungan ay magkakaroon ng pantay na karapatang makilahok sa mga proseso ng Kapulungan, maliban sa mga kapangyarihan o tungkuling partikular na nakalaan sa isang Kapulungan sa ilalim ng Saligang Batas o batas ng Republika.

SEKSIYON 5 — Panunungkulan

Ang mga kasapi ng Kapulungan ay manunungkulan ayon sa katungkulan kung saan sila itinalaga o inihalal.

Ang mga Gatpuno ay mananatiling kasapi ng Kapulungan ng Malaya sa anim na buwan ng kanilang tungkulin at muling maghahalal pagkatapos ng bawat termino.

Ang mga kinatawan ng Kapulungan ng Marangal ay mananatiling kasapi habang sila ay may hawak ng katungkulan sa Kagawaran na kanilang kinakatawan, maliban kung sila ay aalis, aalisin, papalitan, o matatanggal sa kanilang tungkulin alinsunod sa batas.

Ang paraan ng paghirang, paghalili, o pagpapalit ng isang kasapi ng Kapulungan ay itatakda ng batas at ng mga kaukulang patakaran ng Republika.

SEKSIYON 6 — Paraan ng Pagpili

Ang mga kasapi ng Kapulungan ng Malaya ay magmumula sa mga  Gatpuno na inihalal ng mga Malaya sa kani-kanilang Lalawigan, alinsunod sa sistemang panghalalan ng Republika.

Ang mga kasapi ng Kapulungan ng Marangal ay itatalaga o pipiliin alinsunod sa pamamaraan ng kanilang mga Kagawaran at sa kapangyarihang itinatadhana ng batas.

Ang bawat proseso ng pagpili o halalan ay dapat maging malaya, patas, malinaw, at may pananagutan.

SEKSIYON 7 — Kwalipikasyon ng Kasapi

Ang isang taong maaaring maging kasapi ng Kapulungan ay dapat:

  1. Kilalanin bilang isang ganap na Malaya ng Republika;
  2. Ang Gobernador ay dapat naka rehistro sa estado na kanyang pinaglilikuran o paglilingkuran.
  3. Walang aktibong kaparusahan o suspensiyong nagbabawal sa paghawak ng pampublikong tungkulin;
  4. May sapat na kaalaman at kakayahang gampanan ang kanyang tungkulin;
  5. Hindi napatunayang nagkasala sa mabigat na paglabag laban sa Republika, maliban kung siya ay nabigyan ng legal na pagpapatawad o muling pinahintulutang manungkulan;
  6. Sumumpa ng katapatan sa Republika, Saligang Batas, at sa Lakan;
  7. Taglay ang iba pang kwalipikasyong maaaring itakda ng batas para sa partikular na posisyon.

SEKSIYON 8 — Kapangyarihan at Tungkulin ng  Kapulungan

Ang  Kapulungan ay may kapangyarihang:

  1. Magpanukala at magbalangkas ng mga batas;
  2. Magtalakay, magbago, magpasa, o tumanggi sa mga panukalang batas;
  3. Magsagawa ng mga pagdinig at pagsisiyasat hinggil sa mga usaping may kaugnayan sa pamahalaan at kapakanan ng Republika;
  4. Magbigay ng rekomendasyon sa Lakan hinggil sa mga pangunahing patakaran at usaping pambansa;
  5. Suriin ang pagpapatupad ng mga batas at programa ng pamahalaan;
  6. Humiling ng ulat o paliwanag mula sa mga pinuno ng Kagawaran at iba pang opisyal ng pamahalaan;
  7. Magpasa ng mga resolusyon at iba pang opisyal na pagpapahayag ng  Kapulungan; at
  8. Gampanan ang iba pang kapangyarihang ipinagkaloob dito ng Saligang Batas at batas ng Republika.

Ang kapangyarihan ng  Kapulungan ay dapat gamitin nang may paggalang sa mga kapangyarihang nakalaan sa Lakan at sa iba pang sangay ng pamahalaan.

SEKSIYON 9 — Mga Sesyon at Pamamaraan

Ang  Kapulungan ay dapat magsagawa ng mga regular na sesyon sa mga panahong itatakda ng batas o ng sariling mga alituntunin nito.

Maaaring magpatawag ng espesyal na sesyon kung kinakailangan dahil sa:

  • pambansang kagipitan;
  • agarang usaping pampamahalaan;
  • mahalagang panukalang batas;
  • kahilingan ng mayorya ng mga kasapi; o
  • kautusan ng Lakan.

Ang mga sesyon ng Kapulungan ay dapat magkaroon ng wastong talaan ng mga dumalo, mga panukalang tinalakay, mga pagboto, at mga opisyal na pasya.

SEKSIYON 10 — Korum

Upang magsagawa ng opisyal na sesyon at makapagpasiya ang  Kapulungan, kinakailangan ang pagkakaroon ng kalahati at isa sa kabuuang bilang ng mga kasapi.

Sa kasalukuyang bilang na walong pangunahing kasapi, kinakailangan ang hindi bababa sa lima na kasapi upang magkaroon ng korum.

Kung walang korum, walang pinal na batas, resolusyon, o mahalagang pasya ang maaaring pagtibayin ng  Kapulungan.

SEKSIYON 11 — Paraan ng Pagboto

Maliban kung may ibang itinakda ang Saligang Batas, ang isang panukala ay maipapasa sa pamamagitan ng simpleng mayorya ng mga kasaping naroroon at bumoboto, basta’t may wastong korum.

Ang mga sumusunod ay mangangailangan ng mas mataas na bilang ng boto kung itatakda ng Saligang Batas o batas:

  1. Pagbabago sa mahahalagang alituntunin ng  Kapulungan;
  2. Pagpapatalsik o pagpapaalis ng isang mataas na opisyal;
  3. Pag-apruba sa mga pambihirang hakbang ng pamahalaan;
  4. Pag-amyenda sa Saligang Batas.

Ang eksaktong bilang ng kinakailangang boto para sa mga naturang usapin ay itatakda sa mga kaukulang Kabanata ng Saligang Batas.

SEKSIYON 12 — Pagpapatibay ng Batas

Ang isang panukalang batas na matagumpay na naipasa ng  Kapulungan ay isusumite sa Lakan para sa kanyang pagsusuri at pagpapasya.

Ang Lakan ay maaaring:

  1. Pagtibayin ang panukala upang ito ay maging ganap na batas;
  2. Ibalik ang panukala sa  Kapulungan kasama ang mga mungkahing pagbabago;
  3. Ipagpaliban ang pagpapasya kung kinakailangan ang karagdagang pagsusuri; o
  4. Tanggihan o ipawalang-bisa ang panukala kung ito ay salungat sa kapakanan, kaayusan, Saligang Batas, o kapasyahan ng Lakan.

Ang batas ay magkakaroon lamang ng ganap na bisa matapos ang nararapat na pagpapatibay alinsunod sa kapangyarihang itinatadhana ng Saligang Batas.

SEKSIYON 13 — Pananagutan ng mga Kasapi

Ang bawat kasapi ng  Kapulungan ay may pananagutang:

  1. Dumalo at aktibong makilahok sa mga sesyon;
  2. Kumatawan nang tapat sa institusyon o Estado na kanyang kinakatawan;
  3. Iwasan ang paggamit ng kanyang posisyon para sa pansariling kapakinabangan;
  4. Igalang ang mga alituntunin at proseso ng  Kapulungan;
  5. Panatilihin ang dangal at integridad ng kanyang katungkulan;
  6. Sumunod sa Saligang Batas, mga batas ng Republika, at mga legal na pagpapasya ng Lakan.

Ang sinumang kasaping mapatunayang nag-abuso sa kanyang kapangyarihan, nagpabaya sa tungkulin, o lumabag sa mga batas ng Republika ay maaaring sumailalim sa imbestigasyon at kaukulang aksiyong pandisiplina alinsunod sa batas at sa pagpapasya ng Lakan.

DATU AT KATIWALA

SEKSIYON 1 — Ang Sangay na Tagapagpaganap

Ang Tagapagpaganap ang sangay ng pamahalaan na may pananagutang magpatupad ng Saligang Batas, mga batas ng Republika, at mga legal na kapasyahan ng pamahalaan.

Ang Lakan ang Pinuno ng Estado at Kataas-taasang Pinuno ng Tagapagpaganap ng Republika.

Sa bawat Lalawigan, ang kapangyarihang tagapagpaganap ay pamumunuan ng isang Datu, na direktang mananagot at mag-uulat sa Lakan.

Ang kapangyarihan ng bawat Datu ay limitado sa kanyang Lalawigan, maliban kung pagkalooban siya ng karagdagang kapangyarihan ng Saligang Batas, batas, o legal na kautusan ng Lakan.

SEKSIYON 2 — Ang Datu ng Lalawigan

Ang Datu ang pinakamataas na pinuno ng Tagapagpaganap sa kanyang Lalawigan.

Tungkulin niyang tiyakin ang maayos na pagpapatupad ng mga batas, kautusan, programa, at patakaran ng Republika sa loob ng kanyang nasasakupan.

Ang bawat Datu ay direktang nasa ilalim ng Lakan sa usaping tagapagpaganap at dapat regular na magbigay ng ulat hinggil sa kalagayan ng kanyang Lalawigan.

Walang Datu ang maaaring mag-angkin ng kapangyarihang nakalaan sa Lakan o gumamit ng kanyang katungkulan upang salungatin ang Saligang Batas at mga batas ng Republika.

SEKSIYON 3 — Kapangyarihan at Tungkulin ng Datu

Ang isang Sa loob ng kanyang Lalawigan, ang Datu ay may kapangyarihang:

  1. Magpatupad ng Saligang Batas, mga batas, at mga legal na kautusan ng Lakan;
  2. Mangasiwa sa mga tanggapan at kawani ng Tagapagpaganap sa kanyang Lalawigan;
  3. Panatilihin ang maayos na pamamahala at pagpapatupad ng mga programa ng Republika;
  4. Makipag-ugnayan sa mga kinauukulang institusyon ng pamahalaan;
  5. Maghanda at magsumite ng mga ulat sa Lakan;
  6. Magbigay ng mga kautusang pampangasiwaan sa loob ng kanyang legal na kapangyarihan;
  7. Magmungkahi sa Lakan at Kapulungan ng mga patakaran o hakbang na kinakailangan para sa kanyang Lalawigan;
  8. Humirang ng mga Katiwala alinsunod sa Saligang Batas at batas; at
  9. Gampanan ang iba pang kapangyarihang ipinagkaloob ng Saligang Batas, batas, o Lakan.

Ang Datu ay hindi maaaring gumawa ng batas sa pamamagitan lamang ng kautusang pampangasiwaan.

SEKSIYON 4 — Pananagutan ng Datu sa Lakan

Ang bawat Datu ay direktang mananagot sa Lakan.

Ang Datu ay dapat:

  1. Magbigay ng tapat at kumpletong ulat tungkol sa kanyang Lalawigan;
  2. Magpatupad ng mga legal na kautusan at kapasyahan ng Lakan;
  3. Agad ipabatid sa Lakan ang anumang malubhang suliranin, panganib, kaguluhan, o pangyayaring maaaring makaapekto sa Republika;
  4. Pangasiwaan nang maayos ang mga institusyon ng Tagapagpaganap sa kanyang Lalawigan; at
  5. Ingatan ang kapakanan at karapatan ng mga Malaya.

Ang isang Datu ay may karapatang humingi ng paglilinaw o pagsusuri sa isang kautusan ng Lakan ngunit hindi maaaring sadyang suwayin ang isang kautusang naaayon sa Saligang Batas at batas.

SEKSIYON 5 — Mga Katiwala

Ang Lakan, Datu, at Kapulungan, alinsunod sa kani-kanilang kapangyarihan, ay maaaring humirang o kumuha ng isang Katiwala upang tumulong sa pang-araw-araw na pangangasiwa at pagpapatuloy ng gawain ng pamahalaan.

Ang Katiwala ay isang pinagkakatiwalaang opisyal na maaaring pagkalooban ng tiyak na tungkuling pampangasiwaan.

Ang saklaw ng kanyang kapangyarihan ay dapat malinaw na itakda ng opisyal o institusyong humirang sa kanya at hindi maaaring lumampas sa kapangyarihang pinahihintulutan ng Saligang Batas at batas.

SEKSIYON 6 — Katiwala ng Datu

Ang isang Datu ay maaaring humirang ng isang Katiwala ng Lalawigan upang tumulong sa pangangasiwa ng kanyang tanggapan.

Sa pansamantalang pagkawala, kawalan, o hindi pagiging available ng Datu, maaaring ipagpatuloy ng Katiwala ang mga karaniwang gawaing pampangasiwaan na kinakailangan upang hindi mahinto ang pamahalaan ng Lalawigan.

Gayunpaman, ang Katiwala ay hindi magiging Datu at hindi niya maaaring gamitin ang mga kapangyarihang personal o eksklusibong ipinagkaloob sa Datu.

Maliban kung hayagang pinahihintulutan ng Saligang Batas o batas, hindi maaaring:

  1. Gumawa ng pangwakas na kapasyahang nangangailangan ng personal na pagpapasya ng Datu;
  2. Humirang o magtanggal ng mataas na opisyal na ang paghirang o pagtanggal ay nakalaan sa Datu;
  3. Maglabas ng kautusang may pangmatagalang epekto sa buong Lalawigan;
  4. Magpawalang-bisa ng naunang kapasyahan ng Datu;
  5. Gumamit ng kapangyarihang pang-emerhensiya na nakalaan sa Datu;
  6. Gumawa ng pasyang hindi na madaling mababawi pagbalik ng Datu; o
  7. Gumamit ng anumang kapangyarihang tahasang nakalaan sa Datu ng Saligang Batas o batas.

Sa mga ganitong usapin, kinakailangang hintayin ang pasya ng Datu o, kung hindi ito maaari, humingi ng kaukulang pasya mula sa Lakan.

SEKSIYON 7 — Katiwala ng Kapulungan

Ang Kapulungan ay maaaring kumuha o humirang ng isa o higit pang Katiwala upang tumulong sa pangangasiwa, pagtatala, paghahanda ng dokumento, pakikipag-ugnayan, at iba pang gawaing kinakailangan para sa pagpapatuloy ng gawain nito.

Maaaring gampanan ng Katiwala ang mga gawaing pampangasiwaan sa panahon ng kawalan ng mga kinauukulang kasapi ng Kapulungan.

Gayunpaman, ang Katiwala ay hindi kasapi ng Kapulungan at hindi maaaring:

  1. Bumoto sa anumang panukala;
  2. Magpasa o magbasura ng batas;
  3. Bumuo ng kinakailangang bilang para sa korum;
  4. Gamitin ang kapangyarihang eksklusibong ipinagkaloob sa mga halal na kasapi;
  5. Gumawa ng pangwakas na pasyang pampulitika o pambatas; o
  6. Kumatawan bilang isang halal na kasapi ng Kapulungan.

Ang kapangyarihang pambatas ay mananatili lamang sa mga lehitimong kasapi ng Kapulungan.

SEKSIYON 8 — Pananagutan ng Katiwala

Ang bawat Katiwala ay personal na mananagot sa kanyang mga kilos habang ginagampanan ang kanyang tungkulin.

Maaaring sampahan ng karaniwang kasong kriminal, sibil, o pampangasiwaan ang isang Katiwala kung may sapat na batayan sa ilalim ng batas.

Ang Katiwala ay maaaring papanagutin dahil sa:

  1. Paglabag sa Saligang Batas o batas;
  2. Pang-aabuso sa ipinagkatiwalang kapangyarihan;
  3. Korapsyon;
  4. Malubhang kapabayaan;
  5. Paggamit ng katungkulan para sa pansariling kapakinabangan;
  6. Pagsasagawa ng kapangyarihang hindi ipinagkaloob sa kanya;
  7. Pagsisinungaling o sadyang pagtatago ng mahalagang impormasyon; o
  8. Iba pang paglabag na itinakda ng batas.

Ang katungkulan bilang Katiwala ay hindi nagbibigay ng kaligtasan laban sa karaniwang proseso ng batas.

SEKSIYON 9 — Pagkakaiba ng Pananagutan ng Datu, Kapulungan, at Katiwala

Dahil sa katangian ng kanilang konstitusyonal na katungkulan, ang Datu at mga kasapi ng Kapulungan ay hindi maaaring basta alisin sa kanilang katungkulan sa pamamagitan lamang ng karaniwang kasong pampangasiwaan.

Kung ang layunin ng paglilitis ay ang kanilang pag-aalis sa isang konstitusyonal na katungkulan, kinakailangang sundin ang proseso ng Pagsasakdal-Litis na itinakda ng Saligang Batas.

Ang probisyong ito ay hindi dapat bigyang-kahulugan bilang ganap na kaligtasan mula sa batas. Ang saklaw ng anumang proteksiyon, pananagutang kriminal o sibil, at paglilitis pagkatapos ng Pagsasakdal-Litis o pagtatapos ng panunungkulan ay itatakda ng Saligang Batas at batas.

Ang Katiwala, sapagkat isang hinirang at hindi konstitusyonal na halal na pinuno, ay hindi nangangailangan ng Pagsasakdal-Litis bago papanagutin, litisin, suspindihin, o alisin sa tungkulin alinsunod sa batas.

SEKSIYON 10 — Pag-aalis ng Katiwala

Ang isang Katiwala ay maaaring alisin ng opisyal o institusyong humirang sa kanya alinsunod sa batas.

Maaari siyang suspindihin o alisin dahil sa:

  1. Pagkawala ng tiwala;
  2. Hindi maayos na pagganap ng tungkulin;
  3. Malubhang kapabayaan;
  4. Pang-aabuso sa kapangyarihan;
  5. Korapsyon;
  6. Paglabag sa Saligang Batas o batas; o
  7. Iba pang sapat na dahilan na itinakda ng batas.

Ang pag-aalis sa isang Katiwala ay hindi nangangailangan ng proseso ng Pagsasakdal-Litis.

SEKSIYON 11 —  Panunumpa ng Datu at Katiwala

Bago gampanan ang kanilang tungkulin, ang bawat Datu at Katiwala ay dapat manumpa ng katapatan sa Republika, Saligang Batas, at Lakan.

Sa pamamagitan ng panunumpa, ipinapangako nilang:

  1. Tapat na gagampanan ang kanilang tungkulin;
  2. Pangangalagaan ang kapakanan at karapatan ng mga Malaya;
  3. Igagalang at ipatutupad ang Saligang Batas at mga batas;
  4. Hindi gagamitin ang katungkulan para sa pansariling kapakinabangan; at
  5. Hindi gagamit ng kapangyarihang hindi ipinagkaloob sa kanila.

SEKSIYON 12 — Paghalili sa Datu

Ang pansamantalang pagkawala ng Datu ay hindi nangangahulugang awtomatikong magiging Datu ang kanyang Katiwala.

Ang Katiwala ay magsisilbing tagapangasiwa lamang ng mga karaniwang gawain hanggang sa makabalik ang Datu.

Kung ang katungkulan ng Datu ay tuluyang mabakante dahil sa pagkamatay, pagbibitiw, matagumpay na Pagsasakdal-Litis, pagkawala ng kwalipikasyon, o iba pang dahilan na itinakda ng Saligang Batas, ang paraan ng pansamantalang pamamahala at pagpili ng bagong Datu ay itatakda ng batas.

Hangga’t walang bagong Datu, maaaring magtalaga ang Lakan ng pansamantalang tagapangasiwa upang matiyak ang pagpapatuloy ng pamahalaan ng Lalawigan.

SEKSIYON 13 — Kataas-taasang Pamumuno ng Lakan

Ang Lakan, bilang Pinuno ng Estado at Kataas-taasang Pinuno ng Tagapagpaganap, ang may pinakamataas na kapangyarihang tagapagpaganap sa buong Republika.

Ang mga Datu ay gumagamit ng kapangyarihang tagapagpaganap sa kani-kanilang Lalawigan alinsunod sa Saligang Batas at batas at nananatiling direktang mananagot sa Lakan.

Ang mga Katiwala ay gumagamit lamang ng kapangyarihang hayagang ipinagkatiwala sa kanila at hindi maaaring gamitin ang kanilang katungkulan upang palitan, agawin, o bawasan ang konstitusyonal na kapangyarihan ng Lakan, Datu, o Kapulungan.

Walang kautusan ng Datu o Katiwala ang maaaring manaig laban sa Saligang Batas, batas ng Republika, o legal na kapasyahan ng Lakan sa loob ng kanyang konstitusyonal na kapangyarihan.

ANG LAKAN, PINUNO NG ESTADO

SEKSIYON 1 — Ang Lakan bilang Pinuno ng Estado

Ang Lakan ang kinikilalang Pinuno ng Estado ng Republika.

Ang Lakan ang sagisag ng pagkakaisa, kasarinlan, pagpapatuloy, at dangal ng Republika.

Ang Lakan ay hindi lamang isang simbolikong pinuno. Siya ang pinakamataas na pinuno ng Sangay na Tagapagpaganap at may mga kapangyarihang ipinagkaloob sa kanya ng Saligang Batas at mga batas ng Republika.

Ang lahat ng kapangyarihan ng Lakan ay dapat gamitin para sa pagpapanatili ng Republika, kapayapaan, kaayusan, at kapakanan ng mga Malaya.

SEKSIYON 2 — Pinagmulan ng Katungkulan ng Lakan

Ang katungkulan ng Lakan ay nagmumula sa makasaysayang pagkilala ng Republika sa pamilya ng Lakan bilang pangunahing tagapagtanggol at pinuno ng sambayanan sa panahon ng pananakop at pakikibaka para sa kalayaan ng Republika.

Ang karapatan ng pamilya ng Lakan na magmana ng katungkulan ay kikilalanin ng Republika alinsunod sa Saligang Batas na ito.

Ang pamumuno ng Lakan ay hindi nangangahulugang ang mga kasapi ng kanyang pamilya ay awtomatikong nagtataglay ng mga kapangyarihang pampamahalaan. Tanging ang Lakan na lehitimong humahawak ng katungkulan ang maaaring gumamit ng mga kapangyarihang ipinagkaloob sa kanya ng Saligang Batas.

SEKSIYON 3 — Pagmamana ng Katungkulan

Ang katungkulan ng Lakan ay namamana sa loob ng kinikilalang pamilya ng Lakan.

Sa pagkamatay, pagbibitiw, o permanenteng kawalan ng kakayahan ng isang Lakan, ang kanyang lehitimong tagapagmana ay maaaring humalili sa katungkulan alinsunod sa mga tuntunin ng paghalili na itinakda ng batas o ng Saligang Batas.

Kung may higit sa isang karapat-dapat na tagapagmana, ang pagkakasunud-sunod ng paghalili ay dapat sundin alinsunod sa kinikilalang batas ng pagmamana ng Republika.

Walang kasapi ng pamilya ng Lakan ang maaaring mag-angkin ng katungkulan nang walang wastong pagkilala at pagpapatibay alinsunod sa Saligang Batas.

SEKSIYON 4 — Panunungkulan ng Lakan

Ang Lakan ay manunungkulan habang siya ay buhay at may kakayahang gampanan ang kanyang mga tungkulin, maliban kung siya ay:

  1. Kusang magbitiw;
  2. Permanenteng mawalan ng kakayahang mamuno;
  3. Mamatay;

Walang regular na takdang termino ang Lakan.

SEKSIYON 5 — Kapangyarihang Tagapagpaganap ng Lakan

Ang Lakan ang pinakamataas na pinuno ng Sangay na Tagapagpaganap.

Kabilang sa kanyang kapangyarihan ang:

  1. Pamunuan ang pamahalaan ng Republika;
  2. Maghirang at mag-alis ng mga Ministro at iba pang mataas na opisyal;
  3. Pangasiwaan ang mga Kagawaran ng pamahalaan;
  4. Magpatupad ng mga batas ng Republika;
  5. Magpalabas ng mga legal na kautusan at atas;
  6. Pangasiwaan ang pambansang seguridad at kapayapaan;
  7. Magtakda ng mga pangunahing patakaran ng pamahalaan;
  8. Kumatawan sa Republika sa mga usaping panlabas;
  9. Magbigay ng pahintulot o pagtutol sa mga panukalang batas alinsunod sa Saligang Batas;
  10. Magpatawag ng Kapulungan sa mga pambihirang pagkakataon;
  11. Gampanan ang iba pang kapangyarihang malinaw na ipinagkaloob ng Saligang Batas at batas.

SEKSIYON 6 — Lakan at Kapulungan

Ang Kapulungan ay isang malayang institusyong Tagapagpaganap na may kapangyarihang gumawa at magbalangkas ng mga batas.

Ang Lakan ay hindi kasapi ng alinmang Kapulungan.

Gayunpaman, ang bawat batas na ipinasa ng Kapulungan ay sasailalim sa kapangyarihang konstitusyonal ng Lakan na suriin, pagtibayin, ibalik, o tanggihan ito alinsunod sa mga probisyon ng Saligang Batas.

Ang Kapulungan ay hindi maaaring gumamit ng kapangyarihang lehislatibo upang alisin o bawasan ang mga kapangyarihang tahasang ipinagkaloob sa Lakan ng Saligang Batas.

Gayundin, ang Lakan ay hindi maaaring gamitin ang kanyang kapangyarihang Tagapagpaganap upang permanenteng alisin ang kapangyarihang Tagapagpaganap ng Kapulungan maliban kung may malinaw na batayan sa Saligang Batas.

SEKSIYON 7 — Lakan at Tagahatol

Ang mga hukuman ng Republika ay dapat magpatupad ng batas nang malaya at walang kinikilingan.

Ang Lakan ay maaaring makialam sa isang partikular na kaso upang baguhin ang desisyon ng isang hukuman, dahil sa mga kapangyarihang tahasang ipinagkaloob ng Saligang Batas, tulad ng pagpapatawad o pagbabawas ng kaparusahan kung itinatadhana ng batas.

Ang mga hukom ay mananatiling saklaw ng Kapasyahan ng Lakan, Saligang Batas at batas ng Republika.

SEKSIYON 8 — Mga Kautusan ng Lakan

Ang mga kautusan ng Lakan na may bisa sa buong pamahalaan ay dapat nakasulat, malinaw, at naaayon sa Saligang Batas at batas ng Republika.

Ang mga kautusan ay maaaring magtakda ng mga patakaran para sa pagpapatakbo ng Sangay na Tagapagpaganap at mga Kagawaran.

Walang kautusan ng Lakan ang maaaring gamitin upang tahasang pawalang-bisa ang Saligang Batas.

SEKSIYON 9 — Kawalan ng Kakayahan ng Lakan

Kung ang Lakan ay pansamantalang hindi makagaganap ng kanyang mga tungkulin dahil sa karamdaman, pagkawala, o iba pang lehitimong dahilan, maaaring italaga ang isang Tagapamahalang Lakan upang pansamantalang gumanap ng mga kinakailangang tungkulin ng pamahalaan.

Ang Tagapamahalang Lakan ay hindi maaaring mag-angkin ng permanenteng katungkulan bilang Lakan.

Ang mga kapangyarihan, limitasyon, at proseso ng pagtatalaga ng Tagapamahalang Lakan ay itatakda ng batas.

SEKSIYON 10 — Pagbaba sa Katungkulan

Ang pagbibitiw o permanenteng pagbaba ng Lakan sa kanyang katungkulan ay dapat pormal na ipahayag sa Kapulungan at sa sambayanan.

Sa oras na mabakante ang katungkulan, ang paghalili ay dapat isagawa alinsunod sa mga tuntunin ng pagmamana at paghalili na itinatadhana ng Saligang Batas.

Ang sinumang pansamantalang humawak ng kapangyarihan ay walang karapatang baguhin ang pangunahing anyo ng pamahalaan o ang mga karapatan ng lehitimong tagapagmana ng Lakan nang walang malinaw na batayan sa Saligang Batas.

SEKSIYON 11 — Ang Lakan at ang mga Malaya

Ang Lakan ay kumakatawan sa makasaysayang pagkakaisa ng mga Malaya at sa pagpapatuloy ng Republika.

Ang katapatan sa Lakan ay hindi nangangahulugan ng pagkawala ng karapatan ng isang Malaya.

Ang bawat Malaya ay nananatiling protektado ng Saligang Batas at may karapatang humingi ng katarungan, proteksiyon, at wastong proseso sa ilalim ng batas.

Ang Lakan ay dapat mamuno bilang tagapag-ingat ng Republika at hindi bilang may-ari nito.

SEKSIYON 12 — Ugnayan ng mga Pangunahing Institusyon

Para sa malinaw na paghahati ng mga tungkulin:

InstitusyonPangunahing Tungkulin
LakanPinuno ng Estado at pinakamataas na pinuno ng Sangay na Ehekutibo
KatiwalaNagpapatupad at nangangasiwa sa mga patakaran at Kagawaran ng pamahalaan
TagapagbatasGumagawa, nagsusuri, at nagpapasa ng mga batas
TagahatolNagpapakahulugan at nagpapatupad ng batas sa mga usaping panghukuman
Mga GatpunoNamamahala sa kani-kanilang Estado alinsunod sa Saligang Batas at pambansang batas

Ang mga institusyong ito ay magkakaroon ng magkakaibang tungkulin upang maiwasan ang kalituhan sa pamamahala, habang kinikilala ang natatanging konstitusyonal na katayuan at kapangyarihan ng Lakan.

SEKSIYON 13 — Sumpa ng Lakan

Bago pormal na gampanan ang kanyang katungkulan, ang Lakan ay dapat manumpa na:

“Ako, bilang Lakan ng Republika, ay taimtim na nanunumpa na pangangalagaan ko ang Republika, poprotektahan ang mga Malaya, igagalang at iingatan ang Saligang Batas, pananatilihin ang kapayapaan at pagkakaisa ng sambayanan, at gagamitin ang kapangyarihang ipinagkatiwala sa akin para sa dangal, kalayaan, at kapakanan ng Republika.”

HALALAN AT KARAPATANG BUMOTO

SEKSIYON 1 — Karapatang Bumoto

Ang kapangyarihang pumili ng mga halal na pinuno ng Republika ay nagmumula sa mga Malaya.

Ang bawat kwalipikadong Malaya ay may karapatang bumoto nang malaya, lihim, at walang pananakot o pamimilit.

Walang Malaya ang maaaring pagkaitan ng karapatang bumoto dahil sa kanyang kasarian, katayuan sa lipunan, yaman, trabaho, paniniwala, o pagiging kasapi o hindi pagiging kasapi ng isang partidong pampulitika, maliban kung ang naturang karapatan ay legal na nasuspinde alinsunod sa Saligang Batas at batas ng Republika.

SEKSIYON 2 — Minimum na Edad sa Pagboto

Ang isang Malaya ay maaaring bumoto sa halalan kung siya ay labingwalong (18) taong gulang o higit pa sa araw ng halalan.

Maaaring magtakda ang batas ng karagdagang kwalipikasyon para sa pagpaparehistro ng botante, ngunit hindi nito maaaring alisin ang pangunahing karapatang bumoto ng isang kwalipikadong Malaya.

SEKSIYON 3 — Mga Halalang Kinikilala

Ang mga sumusunod ay maaaring isailalim sa halalan:

  1. Mga  Gatpuno ng mga Lalawigan;

Ang katungkulan ng Lakan ay hindi kabilang sa mga halal na posisyon sapagkat ito ay namamana alinsunod sa mga probisyon ng Saligang Batas.

Ang mga kinatawan ng Kapulungan ng Malaya ay nagmumula sa mga Gatpuno na inihalal ng mga Malaya sa kani-kanilang Lalawigan.

     2. Mga Datu ng mga Lalawigan;

Ang mga Datu ang direktang mamumuno bilang mga Tagapagpaganap sa mga Lalawigan.

SEKSIYON 4 — Iskedyul ng Halalan

Ang regular na halalan para sa mga  Gatpuno at Datu ng mga Lalawigan ay isasagawa ayon sa itinakdang termino ng kanilang panunungkulan.

Ang petsa ng halalan ay itatakda ng Komisyon sa Halalan ng Republika at dapat ipahayag sa mga Malaya nang sapat na panahon bago ang halalan.

Maaaring magsagawa ng espesyal na halalan upang punan ang isang posisyong nabakante bago matapos ang regular na termino nito.

Ang mga detalye ng iskedyul, pagpaparehistro, kampanya, pagboto, at canvassing ay itatakda ng batas at mga regulasyon ng Komisyon sa Halalan.

SEKSIYON 5 — Mga Partidong Pampulitika

Ang mga Malaya ay may karapatang bumuo, sumali, o hindi sumali sa isang partidong pampulitika.

Ang mga partidong pampulitika ay maaaring maglahad ng kanilang mga prinsipyo, programa, kandidato, at panukalang polisiya sa mga Malaya.

Ang isang partidong pampulitika ay dapat:

  1. Sumunod sa Saligang Batas at batas ng Republika;
  2. Magparehistro sa Komisyon sa Halalan;
  3. Magpahayag ng mga pangunahing layunin at patakaran nito;
  4. Igalang ang malaya at patas na halalan; at
  5. Iwasan ang pandaraya, pananakot, pamimili ng boto, at iba pang gawaing lumalabag sa batas.

Walang partidong pampulitika ang maaaring mag-angkin ng eksklusibong karapatan na mamuno sa Republika.

SEKSIYON 6 — Mga Independenteng Kandidato

Ang isang Malaya ay may karapatang tumakbo bilang Independiyenteng Kandidato nang hindi kinakailangang maging kasapi ng isang partidong pampulitika.

Ang isang independenteng kandidato ay magkakaroon ng parehong karapatan at obligasyon tulad ng isang kandidatong itinataguyod ng partidong pampulitika, alinsunod sa batas.

Walang kandidatong maaaring pagbawalan sa pagtakbo dahil lamang sa kanyang pagiging independiyente.

SEKSIYON 7 — Sistema ng Halalan

Ang halalan para sa mga Gatpuno at Datu ng mga Lalawigan ay gagamit ng First-Past-the-Post System.

Sa ilalim ng sistemang ito, ang kandidatong makakakuha ng pinakamaraming boto sa isang halalan ang idedeklarang nanalo.

Hindi kinakailangan ang higit sa limampung porsiyento (50%) ng kabuuang boto upang manalo, maliban kung may ibang itinakda ang batas.

Kung magkaroon ng eksaktong tabla sa pagitan ng dalawa o higit pang kandidato, magsasagawa ng paraan ng pagresolba sa tabla na itatakda ng Komisyon sa Halalan.

SEKSIYON 8 — Malayang Proseso ng Halalan

Ang lahat ng halalan ay dapat isagawa nang:

  1. Malaya;
  2. Lihim;
  3. Makatarungan;
  4. Malinaw;
  5. Mapagkakatiwalaan; at
  6. Walang pananakot o hindi nararapat na pakikialam.

Ang sinumang opisyal ng pamahalaan ay ipinagbabawal na gamitin ang kapangyarihan ng kanyang katungkulan upang manipulahin ang resulta ng halalan.

Ang paggamit ng pampublikong pondo, kagamitan, kawani, o kapangyarihan para sa pandaraya o hindi makatarungang kalamangan sa halalan ay maaaring parusahan alinsunod sa batas.

SEKSIYON 9 — Komisyon sa Halalan

Itatatag ang isang malaya at hiwalay na institusyong tatawaging Komisyon sa Halalan ng Republika.

Ang Komisyon ay may pananagutang:

  1. Magparehistro ng mga botante;
  2. Magrehistro ng mga partidong pampulitika at kandidato;
  3. Magtakda at mangasiwa sa mga proseso ng halalan;
  4. Maghanda at mangasiwa sa pagboto;
  5. Magbilang at magtala ng mga boto;
  6. Maglabas ng opisyal na resulta;
  7. Magsiyasat sa mga alegasyon ng pandaraya sa halalan;
  8. Magpatupad ng mga regulasyon sa halalan; at
  9. Tiyakin na ang halalan ay isinasagawa nang naaayon sa Saligang Batas at batas.

Ang Komisyon ay dapat kumilos nang walang kinikilingan at hindi dapat gamitin upang bigyan ng hindi makatarungang kalamangan ang sinumang kandidato, partido, opisyal, o institusyon.

SEKSIYON 10 — Pagbibilang at Pagpapatibay ng mga Boto

Ang lahat ng boto ay dapat bilangin nang maayos at itala sa isang paraan na maaaring siyasatin at mapatunayan.

Ang mga kandidato, partidong pampulitika, at awtorisadong kinatawan ay maaaring magkaroon ng karapatang obserbahan ang proseso ng pagbibilang alinsunod sa mga patakaran ng Komisyon sa Halalan.

Ang resulta ng halalan ay hindi magiging pinal hangga’t hindi natatapos ang kinakailangang proseso ng canvassing, pagsusuri, at pagpapatibay.

SEKSIYON 11 — Mga Pagtatalo sa Halalan

Ang sinumang kandidato o kwalipikadong partido na naniniwalang may naganap na pandaraya, iregularidad, maling pagbibilang, o iba pang paglabag na maaaring nakaapekto sa resulta ng halalan ay maaaring magsampa ng Pagtutol sa Halalan.

Ang reklamo ay dapat isumite sa Komisyon sa Halalan sa loob ng panahong itatakda ng batas.

Ang Komisyon ay may kapangyarihang:

  1. Suriin ang mga rekord ng halalan;
  2. Muling bilangin ang mga boto kung kinakailangan;
  3. Mag-imbestiga sa mga alegasyon ng pandaraya;
  4. Magpawalang-bisa sa mga botong napatunayang ilegal;
  5. Mag-utos ng muling pagboto kung may sapat na batayan; o
  6. Panatilihin ang orihinal na resulta kung walang sapat na ebidensya ng paglabag.

Ang mga desisyon ng Komisyon sa Halalan ay maaaring iapela sa hukuman na may naaangkop na hurisdiksiyon, alinsunod sa batas.

SEKSIYON 12 — Pandaraya at Pamimili ng Boto

Mahigpit na ipinagbabawal ang:

  1. Pamimili o pagbebenta ng boto;
  2. Pananakot sa botante;
  3. Pamimilit na bumoto para sa isang partikular na kandidato;
  4. Peke o dobleng pagboto;
  5. Palsipikasyon ng resulta;
  6. Pagsira o pagtatago ng mga balota at rekord ng halalan;
  7. Paggamit ng kapangyarihan ng pamahalaan upang pilitin ang isang Malaya na bumoto sa isang partikular na paraan; at
  8. Anumang iba pang gawaing naglalayong manipulahin ang malaya at makatarungang resulta ng halalan.

Ang mga paglabag ay paparusahan alinsunod sa batas ng Republika.

SEKSIYON 13 — Neutralidad ng Pamahalaan

Ang mga institusyon ng pamahalaan, kabilang ang mga Kagawaran, Gatpuno, Datu, opisyal ng Lalawigan, at iba pang pampublikong kawani, ay dapat manatiling neutral sa pangangasiwa ng halalan.

Ang isang opisyal ay hindi maaaring gamitin ang kanyang pampublikong katungkulan upang:

  • takutin ang mga botante;
  • pigilan ang isang kwalipikadong kandidato;
  • manipulahin ang pagpaparehistro;
  • baguhin ang resulta ng halalan; o
  • gamitin ang mga pampublikong kagamitan para sa ilegal na pangangampanya.

Ang personal na pagsuporta ng isang opisyal sa isang kandidato ay maaaring pahintulutan kung hindi niya ginagamit ang kapangyarihan, pondo, o kagamitan ng pamahalaan upang bigyan ito ng hindi makatarungang kalamangan.

SEKSIYON 14 — Paggalang sa Resulta ng Halalan

Ang mga kandidato at partidong kalahok sa halalan ay dapat igalang ang opisyal na resulta matapos makumpleto ang lahat ng legal na proseso ng pagsusuri at apela.

Ang mapayapang paglipat ng kapangyarihan sa mga halal na posisyon ay dapat pangalagaan ng Republika.

Walang kandidato, partido, o opisyal ang maaaring gumamit ng dahas, pananakot, o ilegal na paraan upang baligtarin ang isang lehitimong resulta ng halalan.

SEKSIYON 15 — Karapatan ng mga Malaya sa Pampulitikang Pakikilahok

Ang bawat kwalipikadong Malaya ay may karapatang:

  1. Bumoto;
  2. Tumakbo para sa isang halal na posisyon kung kwalipikado;
  3. Bumuo o sumali sa partidong pampulitika;
  4. Magsagawa ng mapayapang pangangampanya;
  5. Magpahayag ng suporta o pagtutol sa isang kandidato o polisiya; at
  6. Makilahok sa mga usaping pampubliko alinsunod sa batas.

Ang mga karapatang ito ay dapat gamitin nang may paggalang sa kapayapaan, kaayusan, at mga karapatan ng ibang Malaya.

PAGBUO NG PAMAHALAAN

SEKSIYON 1 — Pagbuo ng Pamahalaan

Ang pamahalaan ng Republika ay patuloy na umiiral bilang isang institusyon kahit magkaroon ng regular o espesyal na halalan.

Ang pagkakaroon ng halalan ay hindi awtomatikong nagwawakas sa kapangyarihan ng Lakan bilang Pinuno ng Estado at pinakamataas na pinuno ng Sangay na Ehekutibo.

Ang pagbabago sa mga halal na opisyal ay isasagawa sa pamamagitan ng maayos at mapayapang proseso ng paglipat ng tungkulin.

SEKSIYON 2 — Pagpapatibay ng Resulta ng Halalan

Matapos ang halalan, ang Komisyon sa Halalan ng Republika ay magsasagawa ng:

  1. Pagbibilang at pagsusuri ng mga boto;
  2. Canvassing ng mga resulta;
  3. Pagresolba sa mga wastong pagtutol;
  4. Pagpapatibay ng mga opisyal na resulta; at
  5. Pormal na pagdedeklara sa mga nanalong kandidato.

Ang isang kandidato ay hindi maaaring pormal na manungkulan hangga’t hindi natatapos ang kinakailangang proseso ng pagpapatibay ng resulta.

SEKSIYON 3 — Pagpupulong ng Tagapagbatas

Matapos mapagtibay ang mga kinakailangang resulta ng halalan, ang Tagapagbatas ay dapat magtipon sa loob ng panahong itatakda ng batas.

Ang mga bagong kasapi ng Tagapagbatas ay dapat manumpa bago gamitin ang kanilang kapangyarihang Tagapagbatas.

Ang Tagapagbatas ay dapat muling pumili o magtalaga ng mga opisyal nito alinsunod sa mga probisyon ng Saligang Batas at mga alituntunin nito.

SEKSIYON 4 — Pagpapatuloy ng Pamahalaang Tagapagpaganap

Ang pagbabago ng mga kasapi ng Kapulungan o mga Datu at Gatpuno ay hindi awtomatikong nag-aalis sa mga Katiwala sa kanilang katungkulan.

Ang mga Katiwala ay mananatili sa kanilang tungkulin hanggang sila ay:

  1. Magbitiw;
  2. Alisin ng Lakan;
  3. Mapalitan alinsunod sa batas;
  4. Mawala ang kwalipikasyon sa paghawak ng kanilang katungkulan; o
  5. Matapos ang kanilang Kagawaran o katungkulan alinsunod sa batas.

Ang Lakan ang may kapangyarihang tiyakin ang pagpapatuloy at katatagan ng Sangay na Tagapagpaganap.

SEKSIYON 5 — Paghirang ng mga Katiwala

Matapos ang halalan, maaaring magsagawa ang Lakan ng pagsusuri sa kalagayan ng pamahalaan at sa pagganap ng mga kasalukuyang Katiwala.

Maaaring:

  1. Panatilihin ng Lakan ang kasalukuyang Katiwala;
  2. Palitan ang isa o higit pang Katiwala;
  3. Magtalaga ng mga bagong Katiwala;
  4. Magbago ng mga Kagawaran;
  5. Magtatag ng bagong Kagawaran kung kinakailangan; o
  6. Muling ayusin ang istruktura ng Sangay na Tagapagpaganap.

Ang lahat ng naturang pagbabago ay dapat naaayon sa Saligang Batas at batas ng Republika.

SEKSIYON 6 — Papel ng Kapulungan sa Pagbuo ng Pamahalaan

Ang Kapulungan ay hindi ang pangunahing tagapagtalaga ng Pinuno ng Tagapagpaganap.

Ang Lakan ang may kapangyarihang humirang at mag-alis ng mga Katiwala.

Gayunpaman, ang Kapulungan ay may kapangyarihang magsagawa ng pagsusuri, pagdinig, at pangangasiwa sa mga Kagawaran at Katiwala alinsunod sa mga probisyon ng Saligang Batas.

Ang Kapulungan ay maaaring magpasa ng mga resolusyon, rekomendasyon, o iba pang lehitimong hakbang upang ipahayag ang pananaw nito hinggil sa pagganap ng pamahalaan.

SEKSIYON 7 — Koalisyon ng mga Partido

Ang dalawa o higit pang partidong pampulitika ay maaaring bumuo ng Koalisyon upang magtulungan sa loob ng Kapulungan.

Ang isang koalisyon ay maaaring magkaroon ng layuning:

  1. Magkaisa sa mga panukalang batas;
  2. Magkaroon ng magkasanib na programa sa pamahalaan;
  3. Magtalaga ng mga komite o opisyal ng Kapulungan;
  4. Magbigay ng kolektibong suporta sa mga patakaran; o
  5. Magtulungan sa mga usaping pambansa.

Ang pagbuo ng koalisyon ay hindi nagbibigay sa mga partido ng kapangyarihang alisin o palitan ang Lakan.

SEKSIYON 8 — Pamahalaang Sinusuportahan ng Mayorya

Maaaring magkaroon ng pamahalaang may suporta ng mayorya ng Kapulungan kung ang isang partido o koalisyon ay may sapat na bilang ng mga kasapi upang suportahan ang mga pangunahing panukala at programa ng pamahalaan.

Ang suporta ng mayorya ng Kapulungan ay hindi kinakailangan upang manatili sa katungkulan ang Lakan.

Gayunpaman, ang pagkakaroon ng malawak na suporta sa Kapulungan ay dapat itaguyod upang mapanatili ang mahusay na pakikipagtulungan sa pagitan ng Sangay na Tagapagbatas at Tagapagpaganap.

SEKSIYON 9 — Pamahalaang Minorya

Ang isang Pamahalaang Minorya ay maaaring mabuo kung ang mga partidong sumusuporta sa kasalukuyang pamahalaan ay hindi bumubuo ng mayorya ng Parlamento.

Ang isang pamahalaang minorya ay maaaring magpatuloy kung kaya nitong makipagtulungan sa Parlamento at makakuha ng sapat na suporta upang maipasa ang kinakailangang batas at badyet.

Ang pagkakaroon ng pamahalaang minorya ay hindi awtomatikong nangangahulugan ng pagbibitiw ng mga Katiwala o paglusaw ng Kapulungan.

SEKSIYON 10 — Pagkawala ng Suporta ng Kapulungan

Kung ang Kapulungan ay mawalan ng suporta sa isang pangunahing patakaran o programa ng pamahalaan, maaari itong magpasa ng isang Resolusyon ng Kawalan ng Suporta.

Ang naturang resolusyon ay hindi awtomatikong nag-aalis sa Lakan o sa sinumang nasa pwesto.

Sa halip, maaari itong maging batayan para sa:

  1. Pagsusuri ng Lakan sa kasalukuyang nasa pwesto;
  2. Pagpapalit ng isa o higit pang Katiwala;
  3. Pagbabago sa patakaran ng pamahalaan;
  4. Pakikipag-ugnayan sa Kapulungan upang makahanap ng kompromiso; o
  5. Iba pang hakbang na naaayon sa Saligang Batas.

SEKSIYON 11 — Pagbabago ng Gabinete

Maaaring baguhin ng Lakan ang komposisyon ng Katiwala anumang oras kung kinakailangan para sa:

  • mas mahusay na pamamahala;
  • pagpapanatili ng kapayapaan;
  • katatagan ng Republika;
  • pagharap sa pambansang krisis;
  • pagpapabuti ng serbisyo publiko; o
  • iba pang lehitimong layunin ng pamahalaan.

Ang pagbabago ng Katiwala ay hindi nangangailangan ng bagong halalan maliban kung tahasang itinatadhana ng Saligang Batas o batas ng Republika.

SEKSIYON 12 — Paglipat ng Pamahalaan

Ang bawat bagong halal na opisyal ay dapat pormal na manumpa at tanggapin ang kanyang katungkulan bago gamitin ang mga kapangyarihang ipinagkaloob sa kanyang posisyon.

Ang mga dating opisyal ay dapat makipagtulungan sa maayos na paglipat ng mga dokumento, ari-arian, impormasyon, at iba pang kinakailangang kagamitan ng pamahalaan.

Walang dating opisyal ang maaaring sadyang humadlang sa legal na pag-upo ng isang bagong halal na opisyal.

SEKSIYON 13 — Katatagan ng Pamahalaan

Ang Republika ay dapat magkaroon ng isang pamahalaang patuloy, matatag, at gumagana kahit may pagbabago sa mga halal na opisyal.

Ang mga pagbabago sa Kapulungan, mga Gatpuno, Datu, o iba pang opisyal ay hindi dapat magdulot ng pagkakahinto ng mga pangunahing serbisyo ng pamahalaan.

Ang Lakan, Kapulungan, mga Datu, at mga Gatpuno ay may tungkuling tiyakin ang mapayapang pagpapatuloy ng pamahalaan.

SEKSIYON 14 — Panunumpa sa Pag-upo

Bago maupo sa kanilang katungkulan, ang lahat ng bagong halal o hinirang na mataas na opisyal ay dapat manumpa ng katapatan sa:

  1. Republika;
  2. Mga Malaya;
  3. Saligang Batas; at
  4. Mga legal na institusyon at batas ng Republika.

Ang panunumpa ay dapat magsilbing pormal na pagkilala na ang katungkulan ay isang pananagutan sa Republika at hindi personal na pag-aari ng sinumang opisyal.

PAGBUO, PAGPAPATIBAY, AT PAGIGING BATAS

SEKSIYON 1 — Kapangyarihang Tagapagbatas

Ang kapangyarihang magbalangkas at magpasa ng mga batas ay ipinagkakatiwala sa Kapulungan ng Republika.

Ang bawat panukalang batas ay dapat dumaan sa prosesong itinakda ng Saligang Batas na ito bago maging ganap na batas.

Walang panukalang batas ang maaaring magkaroon ng bisa bilang batas nang hindi dumadaan sa kinakailangang proseso ng Parlamento at pagpapatibay ng Lakan.

SEKSIYON 2 — Pagpapakilala ng Panukalang Batas

Ang isang panukalang batas, na tatawaging Panukalang Batas, ay maaaring ihain ng:

  1. Isang kasapi ng Kapulungan ng Marangal;
  2. Isang kasapi ng Kapulungan ng Malaya;
  3. Isang Kagawaran ng Republika; o
  4. Iba pang awtorisadong institusyong itatakda ng batas.

Ang bawat panukalang batas ay dapat magkaroon ng malinaw na layunin, mga probisyon, at paliwanag sa pangangailangan nito.

SEKSIYON 3 — Unang Pagbasa

Ang panukalang batas ay unang ihaharap sa Parlamento para sa Unang Pagbasa.

Sa yugtong ito, dapat:

  1. Basahin o iharap ang panukalang batas;
  2. Ipaliwanag ang layunin nito;
  3. Itala ito sa opisyal na rekord ng Kapulungan; at
  4. Magtalaga ng mga Sangguni o eksperto na iimbitahan para makakatulong sa desisyon ng Kapulungan

Ang Unang Pagbasa ay hindi pa ituturing na pinal na botohan sa panukalang batas.

SEKSIYON 4 — Ikalawang Pagbasa at Debate

Ang panukalang batas ay ihaharap muli sa Kapulungan para sa Ikalawang Pagbasa.

Sa yugtong ito, maaaring magkaroon ng malawakang debate sa:

  1. Layunin ng panukala;
  2. Mga probisyon nito;
  3. Mga posibleng epekto;
  4. Pagsangguni sa mga ekspertong inimbitahan;
  5. Humingi ng mungkahi o impormasyon mula sa mga Sangguni;
  6. Mga pagbabago o amendment; at
  7. Mga pagtutol o rekomendasyon ng mga kasapi.

Ang mga kasapi ng parehong Kapulungan ay dapat magkaroon ng makatuwirang pagkakataong magpahayag ng kanilang pananaw.

SEKSIYON 5 — Pinal na Pagpapatibay ng Kapulungan

Ang isang panukalang batas ay ituturing na Naipasa ng Kapulungan kapag ang parehong Kapulungan ay nagkasundo sa iisang bersyon nito at nakamit ang kinakailangang boto.

Ang pinal na bersyon ay dapat itala sa opisyal na rekord at lagdaan ng Punong Tagapagsalita bago isumite sa Lakan.

SEKSIYON 6 — Pagsusuri ng Konstitusyon

Kung ang isang panukalang batas ay maaaring magkaroon ng malaking epekto sa Saligang Batas, mga pangunahing karapatan ng mga Malaya, o sa istruktura ng pamahalaan, maaari itong sumailalim sa Pagsusuring Konstitusyonal.

Ang pagsusuri ay maaaring isagawa ng naaangkop na hukuman o institusyong panghukuman bago o matapos ang pagpapatibay ng Lakan, alinsunod sa batas.

Kung mapatunayang salungat sa Saligang Batas ang isang probisyon, maaari itong ideklarang walang bisa alinsunod sa proseso ng Tagahatol.

SEKSIYON 7 — Pagpapatibay ng Lakan

Matapos maipasa ng Kapulungan, ang panukalang batas ay ihaharap sa Lakan.

Maaaring gawin ng Lakan ang alinman sa mga sumusunod:

  1. Pagtibayin ang panukalang batas;
  2. Ibalik ito sa Kapulungan para sa muling pagsusuri o pagbabago;
  3. Tanggihan ang panukalang batas; o
  4. Humiling ng karagdagang pagsusuri bago gumawa ng pinal na pasya.

Ang isang panukalang batas ay hindi magiging ganap na batas hangga’t hindi ito napagtitibay alinsunod sa kapangyarihang konstitusyonal ng Lakan.

SEKSIYON 8 — Kapangyarihang Tumutol ng Lakan

Ang Lakan ay may kapangyarihang tumutol sa isang panukalang batas na ipinasa ng Kapulungan kung, sa kanyang pagpapasya, ito ay:

  1. Salungat sa Saligang Batas;
  2. Nakapipinsala sa Republika;
  3. Nakapipinsala sa kapayapaan o seguridad;
  4. Hindi naaayon sa kapakanan ng mga Malaya;
  5. Nagdudulot ng hindi makatarungang epekto sa isang Estado o sektor; o
  6. May iba pang sapat na dahilan na naaayon sa kanyang tungkuling konstitusyonal.

Ang pagtutol ng Lakan ay dapat ipaalam sa Kapulungan.

Maaaring muling suriin ng Kapulungan ang panukala at magsumite ng binagong bersyon sa Lakan

SEKSIYON 9 — Batas sa Badyet

Ang pambansang badyet ay dapat ihanda ng Sangay na Tagapagpaganap at iharap sa Tagapagbatas para sa pagsusuri at pag-apruba.

Ang Tagapagbatas ay may kapangyarihang:

  1. Suriin ang panukalang badyet;
  2. Magmungkahi ng pagbabago;
  3. Magtakda ng mga alokasyon;
  4. Humingi ng paliwanag sa paggamit ng pampublikong pondo; at
  5. Aprubahan o tanggihan ang panukalang badyet.

Ang pinal na badyet na naipasa ng Tagapagbatas ay dapat isumite sa Lakan para sa pagpapatibay.

Walang pampublikong pondo ang maaaring gastusin nang walang legal na awtorisasyon, maliban sa mga pambihirang pagkakataong itinatadhana ng batas.

SEKSIYON 10 — Mga Batas sa Badyet at Pagpapatuloy ng Pamahalaan

Kung hindi pa naipapasa ang bagong pambansang badyet sa pagsisimula ng bagong fiscal period, maaaring pahintulutan ng batas ang pansamantalang paggamit ng badyet ng nakaraang panahon upang hindi maputol ang pangunahing serbisyo ng pamahalaan.

Ang pansamantalang pondo ay dapat limitado sa kinakailangang operasyon ng pamahalaan hanggang sa maaprubahan ang bagong badyet.

SEKSIYON 11 — Mga Batas sa Panahon ng Kagipitan

Sa panahon ng digmaan, malawakang kaguluhan, natural na kalamidad, o iba pang pambansang kagipitan, maaaring magpasa ang Kapulungan ng Batas Pang-emerhensiya.

Ang batas pang-emerhensiya ay dapat:

  1. Malinaw na tukuyin ang uri ng kagipitan;
  2. Tukuyin ang mga pansamantalang kapangyarihang ipinagkakaloob;
  3. Magtakda ng panahon ng bisa;
  4. Magtakda ng mga limitasyon sa paggamit ng kapangyarihan; at
  5. Manatiling napapailalim sa Saligang Batas.

Ang isang emergency law ay hindi maaaring gamitin upang permanenteng baguhin ang Saligang Batas o alisin ang mga pangunahing karapatan ng mga Malaya nang walang wastong proseso ng pag-amyenda.

SEKSIYON 12 — Pansamantalang Batas Pang-emerhensiya ng Lakan

Kung may agarang banta sa buhay, seguridad, kapayapaan, o pagpapatuloy ng Republika at hindi makapaghihintay sa regular na proseso ng Kapulungan, maaaring magpalabas ang Lakan ng isang Pansamantalang Kautusang Pang-emerhensiya.

Ang naturang kautusan ay dapat:

  1. Limitado sa saklaw ng kagipitan;
  2. May malinaw na dahilan;
  3. Hindi permanenteng batas;
  4. Isumite sa Kapulungan sa lalong madaling panahon; at
  5. Maaaring suriin ng Tagahatol kung may alegasyon ng paglabag sa Saligang Batas.

Ang Kapulungan ay maaaring pagtibayin, baguhin, o wakasan ang naturang kautusan alinsunod sa batas.

SEKSIYON 13 — Mga Susog sa Saligang Batas

Ang isang panukalang Susog sa Saligang Batas ay hindi maaaring ituring na ordinaryong batas.

Ang panukala ay dapat malinaw na tukuyin ang probisyon ng Saligang Batas na nais baguhin, idagdag, o alisin.

Ang isang susog ay dapat makakuha ng hindi bababa sa dalawang-katlo (2/3) ng kabuuang kasapian ng bawat Kapulungan ng Kapulungan.

Ang isang susog na naipasa ng Kapulungan ay dapat sumailalim sa karagdagang pagpapatibay sa paraang itatakda ng Kabanata ukol sa mga Susog sa Saligang Batas.

SEKSIYON 14 — Pagiging Ganap na Batas

Ang isang panukalang batas ay magiging Batas ng Republika matapos nitong makumpleto ang lahat ng sumusunod:

  1. Wastong pagpapakilala sa Kapulungan;
  2. Pagsusuri at debate;
  3. Kinakailangang proseso ng mga Komite;
  4. Pagpasa ng unang Kapulungan;
  5. Pagpasa ng ikalawang Kapulungan;
  6. Pagkakasundo sa iisang bersyon;
  7. Kinakailangang pagsusuring konstitusyonal, kung naaangkop; at
  8. Pagpapatibay ng Lakan.

Ang bagong batas ay dapat ilathala o ipahayag sa paraang itatakda ng batas bago ito ipatupad, maliban sa mga emergency measure na may ibang legal na proseso.

SEKSIYON 15 — Paglalathala ng Batas

Ang bawat batas na pinagtibay ay dapat maitala sa opisyal na talaan ng Republika at gawing makatuwirang naa-access sa mga Malaya.

Walang Malaya ang dapat managot sa isang batas na lihim o sadyang itinago ng pamahalaan mula sa publiko.

SEKSIYON 16 — Walang Batas na Higit sa Saligang Batas

Ang lahat ng batas ng Republika, kabilang ang mga batas na ipinasa sa panahon ng kagipitan, badyet, at mga batas na ipinasa sa pamamagitan ng referendum, ay dapat sumunod sa Saligang Batas.

Ang Saligang Batas ang nananatiling pinakamataas na pamantayan ng bisa ng lahat ng batas at paggamit ng kapangyarihang pampamahalaan.

ANG TAGAHATOL

SEKSIYON 1 — Kapangyarihang Panghukuman

Ang kapangyarihang panghukuman ng Republika ay ipinagkakatiwala sa isang malaya at hiwalay na Tagahatol.

Ang Tagahatol ay may kapangyarihang magbigay-kahulugan sa Kapasyahan ng Lakan, Saligang Batas at mga batas ng Republika, humatol sa mga kaso at alitan, at tiyaking ang paggamit ng kapangyarihan ng pamahalaan ay naaayon sa Saligang Batas.

Walang sangay, institusyon, opisyal, o indibidwal ang maaaring magdikta sa isang Tagahatol kung paano nito dapat lutasin ang isang partikular na kaso.

SEKSIYON 2 — Mga Hukuman ng Republika

Ang sistema ng Tagahatol ay bubuuin ng:

  1. Punong Tagahatol ng Republika (1);

Ang Punong tagahatol hukuman ay may orihinal na tagapaghatol sa mga kasong itatalaga sa kanila ng batas.

Ang mga desisyon ng Tagahatol ay maaaring iapela sa Punong tagahatol alinsunod sa mga tuntunin ng batas upang bigyan ng pangalawang pag-susuri.

     2. Tagahatol ng Republika

Ang mga Tagahatol ay maaring magdinig ng mga kasong sibil at iba pang mga mabababang kaso. Ang Tagahatol ay mga dating manananggol na nirekomenda ng Punong Tagahatol at inaprubahan ng Lakan.

Isa lang ang maaring maging Punong Tagahatol na itatalaga ng Lakan sa listahan ng mga Tagahatol. Maaring magkaroon ng 2 o higit pang membero ng Tagahatol. Ang listahan ng mga Tagahatol kasama ang Punong Tagahatol ay dapat palaging nasa bilang ng gansal.

     3. Lupon ng mga Manananggol

Ang mga Manananggol ay mga eksperto sa batas at mga tutulong sa parehas na panig. Ito ay binibigyan ng lisensya ng Punong Tagahatol na mga pumasa sa pagsusulit ng pagiging manananggol.

SEKSIYON 3 —  Punong Tagahatol ng Republika

Ang Punong Tagahatol ng Republika ang pinakamataas na hukuman ng bansa.

Ito ang huling tagapagbigay-kahulugan sa Saligang Batas at may kapangyarihang suriin ang legalidad at konstitusyonalidad ng mga batas, kautusan, at iba pang paggamit ng kapangyarihang pampamahalaan.

Ang pasya ng Punong Tagahatol sa mga usaping konstitusyonal ay magiging pinal, maliban kung may ibang malinaw na probisyon ng Saligang Batas at sa Kapasyahan ng Lakan.

SEKSIYON 4 — Constitutional Review

Ang Punong Tagahatol ay may kapangyarihang sagutin ang tanong:

“Ang batas, kautusan, o paggamit ba ng kapangyarihang pampamahalaan ay naaayon sa Saligang Batas?”

Kung mapatunayang salungat sa Saligang Batas ang isang batas o bahagi nito, maaaring ideklara ng Kataas-taasang Hukuman na ito ay:

  1. Walang bisa;
  2. Hindi maipatutupad;
  3. Bahagyang walang bisa; o
  4. Ipatupad lamang sa paraang naaayon sa Saligang Batas.

Ang kapangyarihang ito ay hindi dapat gamitin upang lumikha ng bagong batas, kundi upang tiyakin ang pagsunod sa Saligang Batas.

SEKSIYON 5 — Hurisdiksiyon ng Punong Tagahatol

Ang Kataas-taasang Hukuman ay may Tagahatol sa:

  1. Mga usaping may kinalaman sa pagpapakahulugan ng Saligang Batas;
  2. Mga apela mula sa mga hukuman;
  3. Mga alitang may kinalaman sa kapangyarihan ng mga sangay ng pamahalaan;
  4. Mga usaping may kinalaman sa mga karapatan ng mga Malaya;
  5. Mga pagtatalo sa konstitusyonalidad ng mga batas;
  6. Mga alitang may kinalaman sa pambansang pamahalaan at mga Estado; at
  7. Iba pang usaping itatakda ng Saligang Batas o batas.

SEKSIYON 6 — Komposisyon ng Kataas-taasang Hukuman

Ang Kataas-taasang Hukuman ay bubuuin ng isang Punong Mahistrado at mga Mahistrado na ang bilang ay itatakda ng batas.

Ang Punong Mahistrado ang magiging pangunahing tagapangasiwa ng Kataas-taasang Hukuman at mangunguna sa mga sesyon nito.

Ang mga Mahistrado ay dapat kumilos bilang isang kolektibong hukuman at hindi bilang mga kinatawan ng anumang partido, sangay ng pamahalaan, o pampulitikang interes.

SEKSIYON 7 — Kwalipikasyon ng mga Tagahatol

Ang isang hukom ng Kataas-taasang Hukuman ay dapat:

  1. Isang ganap na Malaya;
  2. May mataas na antas ng integridad;
  3. May malawak na kaalaman sa batas at Saligang Batas;
  4. May sapat na karanasan sa legal na propesyon o hudikatura;
  5. Walang legal na hadlang sa paghawak ng pampublikong katungkulan; at
  6. Tumupad sa iba pang kwalipikasyong itatakda ng batas.

Ang mga kwalipikasyon para sa mga mababang hukuman ay maaaring itakda ng batas.

SEKSIYON 8 — Paghirang ng mga Tagahatol

Ang mga Tagahatol ng Kataas-taasang Hukuman ay hihirangin ng Lakan mula sa mga kwalipikadong kandidato.

Upang mapanatili ang pananagutan at integridad ng proseso, maaaring magsagawa ang Kapulungan ng pagsusuri o confirmation hearing sa mga nominado alinsunod sa batas.

Ang proseso ng appointment ay hindi maaaring gamitin upang gawing direktang kinatawan ng Kapulungan o Lakan ang isang hukom.

Sa oras na maupo, ang hukom ay dapat kumilos nang malaya at ayon lamang sa Kapasyahan ng Lakan, Saligang Batas at batas.

SEKSIYON 9 — Panunungkulan ng mga Tagahatol

Ang mga Punong Tagahatol ng Kataas-taasang Hukuman ay manunungkulan sa loob ng labindalawang (12) buwan, maliban kung sila ay:

  1. Magbitiw;
  2. Mamatay;
  3. Permanenteng mawalan ng kakayahang gampanan ang kanilang tungkulin; o
  4. Maalis sa katungkulan alinsunod sa Saligang Batas.

Ang termino ay hindi maaaring basta-basta paikliin dahil lamang sa isang desisyong hindi nagustuhan ng Lakan, Parlamento, o sinumang opisyal.

SEKSIYON 10 — Kalayaan ng Tagahatol

Ang Tagahatol ay dapat manatiling malaya sa:

  • partidong pampulitika;
  • personal na interes;
  • impluwensiya ng Kapulungan;
  • impluwensiya ng mga Katiwala;
  • pananakot o pamimilit; at
  • anumang ilegal na pakikialam.

Walang opisyal ng pamahalaan ang maaaring mag-utos sa isang hukom kung paano niya dapat lutasin ang isang kaso.

Ang mga hukom ay dapat magpasya batay sa ebidensiya, Saligang Batas, batas, at wastong proseso ng hudisyal.

SEKSIYON 11 — Proteksiyon sa mga Hukom

Ang isang hukom ay hindi maaaring tanggalin, bawasan ang sahod, ilipat, o parusahan dahil lamang sa kanyang desisyong panghukuman na ginawa nang may mabuting loob at alinsunod sa kanyang tungkulin.

Ang sahod at benepisyo ng mga hukom ay hindi maaaring bawasan bilang paraan ng pagpaparusa o pamimilit sa kanilang mga desisyon.

SEKSIYON 12 — Pag-aalis sa Katungkulan

Ang isang Punong Tagahatol ng Kataas-taasang Hukuman ay maaari lamang alisin sa katungkulan dahil sa:

  1. Malubhang paglabag sa Saligang Batas;
  2. Malubhang paglabag sa batas;
  3. Korapsyon;
  4. Malubhang pang-aabuso sa kapangyarihan;
  5. Malubhang kapabayaan sa tungkulin;
  6. Kawalan ng kakayahang gampanan ang tungkulin; o
  7. Iba pang mabigat na dahilan na itinakda ng batas.

Ang proseso ng pag-aalis ay dapat magkaroon ng patas na pagdinig at pagkakataong ipagtanggol ng hukom ang kanyang sarili.

Ang isang hukom ay hindi maaaring alisin dahil lamang sa kanyang hindi pagsang-ayon sa isang patakaran ng Lakan o Kapulungan.

SEKSIYON 13 — Mga Tagahatol ng Lalawigan

Ang bawat Lalawigan ng Republika ay maaaring magkaroon ng sariling sistema ng mga tagahatol na itatatag at pangangasiwaan alinsunod sa pambansang batas.

Ang mga hukuman ng Lalawigan ay may hurisdiksiyon sa mga usaping lokal at iba pang kasong ipinagkaloob sa kanila ng batas.

Gayunpaman, ang lahat ng hukuman ng Lalawigan ay dapat sumunod sa Saligang Batas at sa mga pinal na interpretasyon ng Kataas-taasang Hukuman.

SEKSIYON 14 — Mga Desisyon ng Tagahatol

Ang bawat desisyong panghukuman ay dapat nakabatay sa:

  1. Saligang Batas;
  2. Batas ng Republika;
  3. Mga legal na tuntunin at pamamaraan;
  4. Mga ebidensiyang iniharap; at
  5. Mga prinsipyong makatarungan at naaayon sa batas.
  6. Kapasyahan ng Lakan

Ang mga mahahalagang desisyon ng Kataas-taasang Hukuman ay dapat ilathala o gawing naa-access sa publiko.

SEKSIYON 15 — Paghihiwalay ng Tagahatol sa Pulitika

Ang isang hukom ay hindi maaaring:

  1. Maging aktibong opisyal ng partidong pampulitika;
  2. Gamitin ang kanyang katungkulan upang mangampanya para sa isang kandidato;
  3. Gamitin ang hukuman upang itaguyod ang isang partidong pampulitika; o
  4. Gamitin ang kanyang kapangyarihang panghukuman para sa pansariling interes.

Maaaring magtakda ang batas ng karagdagang pamantayan sa etika para sa mga hukom.

SEKSIYON 16 — Pangwakas na Tagapangalaga ng Saligang Batas

Ang Kataas-taasang Hukuman ay magiging isa sa mga pangunahing tagapangalaga ng Saligang Batas.

Walang batas, kautusan, regulasyon, o paggamit ng kapangyarihang pampamahalaan ang maaaring maging higit sa Saligang Batas.

Kung ang Kapulungan ay magpasa ng batas na nagbibigay sa sarili nito ng kapangyarihang hindi ipinagkaloob ng Saligang Batas, maaaring suriin ng Kataas-taasang Hukuman ang naturang batas at ideklarang walang bisa kung ito ay salungat sa Saligang Batas.

Gayundin, kung alinmang sangay ng pamahalaan ay gumamit ng kapangyarihang lampas sa mga limitasyong itinakda ng Saligang Batas, maaari itong sumailalim sa pagsusuring panghukuman.

SEKSIYON 17 — Walang Sinumang Higit sa Batas

Ang pagiging Katiwala, kasapi ng Kapulungan, Gatpuno, Datu, Tagahatol, o iba pang mataas na opisyal ay hindi nagbibigay ng personal na kaligtasan mula sa pananagutan sa ilalim ng batas, maliban sa mga immunity na tahasang ipinagkakaloob ng Saligang Batas.

Ang Saligang Batas at batas ng Republika ang pamantayan ng legalidad para sa lahat ng institusyon at opisyal.

SEKSIYON 18 — Panunumpa ng mga Tagahatol

Bago gampanan ang kanilang tungkulin, ang bawat hukom ay dapat manumpa:

“Ako ay taimtim na nanunumpa na gagampanan ko nang tapat, malaya, at walang kinikilingan ang aking tungkulin bilang hukom ng Republika; igagalang at ipagtatanggol ko ang Saligang Batas; hahatol ako batay sa batas at ebidensiya; at hindi ako magpapadala sa takot, pabor, kayamanan, impluwensiya, o utos ng sinumang tao o institusyon.”

SEKSIYON 19 — Pangwakas na Prinsipyo

Ang kapangyarihang panghukuman ay hindi dapat gamitin upang pamunuan ang Republika sa halip na ang mga halal at konstitusyonal na institusyon nito.

Gayunpaman, kapag ang isang batas o paggamit ng kapangyarihan ay lumabag sa Saligang Batas, tungkulin ng Hudikatura na ipatupad ang Saligang Batas kahit ang lumabag dito ay isang Malaya, Katiwala, Gatpuno o kasapi ng Kapulungan.

Ang Saligang Batas ang pamantayan; ang Tagahatol ang tagapagsuri; at ang batas ay dapat manaig sa lahat ng taong saklaw nito.

LUPON NG MGA MANANAGGOL

SEKSIYON 1 — Pagkakatatag ng Lupon

Itinatatag ang Lupon ng mga Manananggol bilang kinikilalang lupon ng mga lisensiyadong eksperto sa batas na may karapatang kumatawan, magpayo, at magtanggol sa mga Malaya at iba pang kinikilalang panig sa harap ng mga hukuman ng Republika.

Ang mga Manananggol ay mga taong may sapat na kaalaman sa Saligang Batas, mga batas ng Republika, pamamaraan ng hukuman, at mga karapatan ng mga Malaya.

Tungkulin nilang tumulong sa makatarungan at maayos na pagpapatupad ng katarungan, maging sila man ay kumakatawan sa nagsasakdal, nasasakdal, nagrereklamo, inirereklamo, o iba pang panig sa isang usaping legal.

SEKSIYON 2 — Lisensiya sa Pagiging Manananggol

Walang sinuman ang maaaring opisyal na kumatawan sa ibang tao bilang Manananggol sa isang kaso nang walang balidong Lisensiya ng Manananggol.

Ang lisensiya ay ipagkakaloob sa ilalim ng kapangyarihan ng Punong Tagahatol sa isang aplikanteng matagumpay na nakatupad sa lahat ng kinakailangan ng Lupon.

Ang pangalan ng bawat lisensiyadong Manananggol ay dapat nakatala sa opisyal na Talaan ng mga Manananggol ng Republika.

SEKSIYON 3 — Kwalipikasyon ng Aplikante

Upang maging karapat-dapat na kumuha ng Lisensiya ng Manananggol, ang isang aplikante ay dapat:

  1. Isang ganap na Malaya ng Republika;
  2. Nasa wastong gulang na itinakda ng batas;
  3. May mabuting asal at reputasyon;
  4. Walang kasalukuyang pagbabawal sa paghawak ng lisensiyang propesyonal o pampublikong tungkulin;
  5. May sapat na kaalaman sa Saligang Batas at mga batas ng Republika;
  6. Nakumpleto ang kinakailangang pagsasanay o pag-aaral sa batas, kung mayroon; at
  7. Tumupad sa iba pang makatwirang kinakailangan na itatakda ng Hudikatura.

SEKSIYON 4 — Paraan ng Pagkuha ng Lisensiya

Ang isang aplikante ay dapat dumaan sa sumusunod na proseso:

Una — Paghahain ng Aplikasyon.
Magsusumite ang aplikante ng pormal na aplikasyon sa tanggapan ng Punong Tagahatol o sa tanggapang itatalaga ng Hudikatura.

Ikalawa — Pagsusuri ng Kwalipikasyon.
Susuriin ang pagkakakilanlan, rekord, asal, at iba pang kinakailangang kwalipikasyon ng aplikante.

Ikatlo — Pagsasanay sa Batas.
Maaaring atasan ang aplikante na dumalo sa oryentasyon o pagsasanay hinggil sa Saligang Batas, mga batas ng Republika, pamamaraan ng paglilitis, paghahain ng dokumentong legal, at etika ng mga Manananggol.

Ikaapat — Pagsusulit ng mga Manananggol.
Ang aplikante ay dapat pumasa sa opisyal na pagsusulit na pinangangasiwaan o kinikilala ng Punong Tagahatol.

Ikalima — Praktikal na Pagsusuri.
Maaaring atasan ang aplikante na dumaan sa isang praktikal na pagsusulit, tulad ng paghahanda ng legal na argumento, pagsusuri ng isang kaso, o pagsasagawa ng huwarang paglilitis.

Ikaanim — Panunumpa.
Ang matagumpay na aplikante ay dapat manumpa bilang Manananggol ng Republika.

Ikapito — Pagbibigay ng Lisensiya.
Matapos makumpleto ang lahat ng kinakailangan, ipagkakaloob ng Punong Tagahatol ang Lisensiya ng Manananggol at itatala ang pangalan ng aplikante sa opisyal na Talaan ng mga Manananggol.

SEKSIYON 5 — Pagsusulit ng mga Manananggol

Ang Pagsusulit ng mga Manananggol ay dapat sumukat sa kaalaman at kakayahan ng aplikante sa:

  1. Saligang Batas ng Republika;
  2. Batas kriminal;
  3. Batas sibil;
  4. Mga karapatan ng mga Malaya;
  5. Mga patakaran at pamamaraan ng Tagahatol;
  6. Tamang paggamit at pagsusuri ng ebidensiya;
  7. Paghahanda ng mga legal na dokumento;
  8. Legal na pangangatwiran at pagtatanggol;
  9. Etika at pananagutan ng Manananggol; at
  10. Iba pang larangan ng batas na itatakda ng Hudikatura.

Ang pamantayan ng pagpasa ay dapat itakda at ipahayag bago isagawa ang pagsusulit.

Ang aplikanteng bumagsak ay maaaring muling kumuha ng pagsusulit alinsunod sa panahon at mga kondisyong itatakda ng Punong Tagahatol.

SEKSIYON 6 — Panunumpa ng Manananggol

Bago pagkalooban ng ganap na karapatang magsagawa ng propesyon, ang isang Manananggol ay dapat manumpa:

“Ako ay taimtim na nanunumpa na igagalang at ipagtatanggol ko ang Saligang Batas at mga batas ng Republika; magiging tapat ako sa hukuman at sa aking kliyente; hindi ako sadyang magsisinungaling, magtatago o magpapalsipika ng ebidensiya, o gagamit ng batas upang linlangin ang katarungan; at gagampanan ko nang may dangal, katapatan, at pananagutan ang aking tungkulin bilang Manananggol.”

SEKSIYON 7 — Karapatang Kumatawan sa Kaso

Tanging isang taong may aktibo at balidong Lisensiya ng Manananggol ang maaaring tanggapin bilang legal na kinatawan ng isang panig sa harap ng hukuman.

Bago kilalanin bilang counsel sa isang kaso, maaaring hingin ng hukuman ang pagpapatunay ng kanyang lisensiya.

Ang isang taong walang lisensiya ay maaaring magbigay ng personal na payo ngunit hindi maaaring magpakilala bilang lisensiyadong Manananggol, kumatawan sa ibang tao sa paglilitis, o gamitin ang mga kapangyarihang nakalaan sa isang Manananggol.

Hindi nito inaalis ang karapatan ng isang Malaya na katawanin ang kanyang sarili kung pinahihintulutan ng batas.

SEKSIYON 8 — Tungkulin ng Manananggol sa Kliyente

Ang Manananggol ay may tungkuling:

  1. Kumatawan sa kanyang kliyente nang may kakayahan at katapatan;
  2. Ipaliwanag sa kliyente ang kanyang mga karapatan at legal na kalagayan;
  3. Panatilihin ang pagiging kumpidensiyal ng mga komunikasyong protektado ng batas;
  4. Iwasan ang tunggalian ng interes;
  5. Huwag sadyang linlangin ang kanyang kliyente;
  6. Huwag gamitin ang pera o ari-arian ng kliyente para sa pansariling kapakinabangan; at
  7. Gamitin lamang ang mga legal na paraan upang ipagtanggol ang interes ng kliyente.

Ang tungkulin ng Manananggol na ipagtanggol ang kanyang kliyente ay hindi nagbibigay sa kanya ng karapatang lumabag sa batas.

SEKSIYON 9 — Tungkulin sa Hukuman

Ang isang Manananggol ay isang tagapaglingkod din ng katarungan at may tungkuling igalang ang hukuman.

Ipinagbabawal sa isang Manananggol ang:

  1. Sadyang pagsisinungaling sa hukuman;
  2. Pagpapalsipika o pagbabago ng ebidensiya;
  3. Pagtatago o pagsira ng ebidensiya nang labag sa batas;
  4. Pananakot o panunuhol sa saksi;
  5. Panunuhol sa hukom o opisyal;
  6. Sadyang paghaharap ng huwad na dokumento;
  7. Pagtulong sa kliyente na gumawa o magpatuloy ng krimen; at
  8. Iba pang gawaing naglalayong hadlangan ang wastong pagpapatupad ng katarungan.

SEKSIYON 10 — Reklamo Laban sa Manananggol

Ang sinumang Malaya, kliyente, hukom, opisyal ng pamahalaan, o kapwa Manananggol ay maaaring magsampa ng pormal na reklamo laban sa isang Manananggol dahil sa paglabag sa kanyang tungkulin o etika.

Ang reklamo ay dapat suriin ng Hudikatura o ng isang Lupon sa Disiplina ng mga Manananggol na maaaring itatag para sa layuning ito.

Ang Manananggol na inirereklamo ay may karapatang:

  1. Malaman ang mga paratang;
  2. Makita ang ebidensiya laban sa kanya;
  3. Magbigay ng paliwanag;
  4. Magharap ng ebidensiya at saksi;
  5. Magkaroon ng sariling Manananggol; at
  6. Tumanggap ng patas na pagdinig.

SEKSIYON 11 — Mga Kaparusahang Pandisiplina

Depende sa bigat ng paglabag, maaaring ipataw sa isang Manananggol ang:

  1. Babala — para sa magaan na paglabag;
  2. Pormal na Pagsaway — para sa paulit-ulit o mas seryosong paglabag;
  3. Pansamantalang Suspensiyon ng Lisensiya — kung kinakailangang pansamantalang alisin ang karapatang magsagawa ng propesyon;
  4. Paglalagay sa Probation — na maaaring may kasamang karagdagang pagsasanay o mga kondisyon; o
  5. Ganap na Pagbawi ng Lisensiya — para sa pinakamabibigat na paglabag.

Ang parusa ay dapat naaayon sa bigat, intensiyon, epekto, at kasaysayan ng paglabag.

SEKSIYON 12 — Mga Batayan ng Pagbawi ng Lisensiya

Maaaring ganap na bawiin ang Lisensiya ng Manananggol dahil sa:

  1. Korapsyon o panunuhol;
  2. Sadyang pagpapalsipika ng ebidensiya;
  3. Panunuhol o pananakot sa saksi;
  4. Sadyang pagsisinungaling sa hukuman sa isang mahalagang bagay;
  5. Pagnanakaw o maling paggamit ng pera o ari-arian ng kliyente;
  6. Malubhang paglabag sa pagiging kumpidensiyal ng kliyente;
  7. Sadyang pagtulong sa paggawa o pagtatago ng isang mabigat na krimen;
  8. Pagpapanggap o pandaraya sa paggamit ng lisensiya;
  9. Paulit-ulit na malubhang paglabag sa etika;
  10. Malubhang pang-aabuso sa tungkulin bilang Manananggol; o
  11. Iba pang gawaing nagpapatunay na ang isang tao ay hindi na karapat-dapat pagkatiwalaan bilang Manananggol ng Republika.

SEKSIYON 13 — Kapangyarihan sa Pagsuspinde at Pagbawi

Ang Punong Tagahatol ang may pinal na kapangyarihang magsuspinde o magbawi ng Lisensiya ng Manananggol matapos ang wastong proseso ng pagdinig.

Hindi maaaring tanggalan ng lisensiya ang isang Manananggol dahil lamang sa:

  • pagkatalo niya sa isang kaso;
  • pagtatanggol niya sa isang taong inaakusahan ng mabigat na krimen;
  • hindi pagsang-ayon sa argumento ng pamahalaan;
  • pagpuna sa isang legal na pasya sa paraang pinahihintulutan ng batas; o
  • personal na alitan sa isang hukom o opisyal.

Ang pagbawi ng lisensiya ay dapat nakabatay sa napatunayang paglabag at hindi sa personal o pampulitikang paghihiganti.

SEKSIYON 14 — Agarang Pansamantalang Suspensiyon

Sa pambihirang pagkakataon, maaaring pansamantalang suspindihin ng Punong Tagahatol ang lisensiya ng isang Manananggol bago matapos ang buong pagdinig kung may matibay na dahilan upang maniwalang ang patuloy niyang pagsasagawa ng propesyon ay magdudulot ng agarang panganib sa:

  1. Isang kliyente;
  2. Mahahalagang ebidensiya;
  3. Isang nagpapatuloy na paglilitis; o
  4. Integridad ng Hudikatura.

Ang pansamantalang suspensiyon ay hindi katumbas ng pinal na hatol at dapat agad sundan ng wastong pagdinig.

SEKSIYON 15 — Muling Pagkuha ng Lisensiya

Ang isang Manananggol na nasuspinde ay maaaring muling magkaroon ng aktibong lisensiya matapos:

  1. Matapos ang panahon ng suspensiyon;
  2. Matupad ang lahat ng kondisyong ipinataw;
  3. Makumpleto ang kinakailangang karagdagang pagsasanay, kung mayroon; at
  4. Mapagtibay ng Punong Tagahatol ang kanyang pagbabalik sa propesyon.

Ang isang Manananggol na ganap na binawian ng lisensiya ay hindi awtomatikong maaaring muling kumuha nito.

Maaaring payagan ng batas ang muling aplikasyon matapos ang itinakdang panahon at matapos mapatunayan ang sapat na pagbabago, maliban kung ang desisyon ng pagbawi ay tahasang nagtakda ng permanenteng disbarment.

SEKSIYON 16 — Talaan ng mga Manananggol

Ang Hudikatura ay dapat magpanatili ng opisyal na Talaan ng mga Manananggol ng Republika.

Dapat nakasaad dito kung ang lisensiya ng isang Manananggol ay:

  • Aktibo;
  • Suspendido;
  • Binawi; o
  • Hindi na aktibo.

Ang katayuan ng lisensiya ay dapat maaaring mapatunayan ng hukuman bago pahintulutan ang isang Manananggol na kumatawan sa isang kaso.

SEKSIYON 17 — Kalayaan ng Propesyon

Ang mga Manananggol ay dapat magkaroon ng kalayaang kumatawan sa kanilang mga kliyente nang walang takot sa paghihiganti dahil lamang sa uri ng kasong kanilang hinahawakan.

Ang pagtatanggol sa isang taong inaakusahan ng krimen ay hindi nangangahulugang sinasang-ayunan ng Manananggol ang ginawa ng kanyang kliyente.

Ang tungkulin ng Manananggol ay tiyaking ang bawat panig ay nabibigyan ng wastong pagkakataong marinig, maipagtanggol, at maprotektahan sa ilalim ng batas.

SEKSIYON 18 — Pangunahing Prinsipyo

Ang Lisensiya ng Manananggol ay isang pribilehiyo at pananagutan, hindi isang walang hanggang karapatan.

Ang isang Manananggol ay inaasahang magtatanggol nang buong husay sa kanyang kliyente, ngunit ang kanyang pinakamataas na propesyonal na tungkulin ay manatiling tapat sa batas, katotohanan, at makatarungang proseso ng Hudikatura.

Ang Manananggol ay tagapagtanggol ng kanyang kliyente, ngunit hindi kailanman kasangkapan upang dayain ang katarungan.

PAGPAPANAGOT AT PAG-AALIS SA KATUNGKULAN

SEKSIYON 1 — Pangunahing Prinsipyo

Ang Kalasag ng Republika at lahat ng institusyong may kapangyarihang gumamit ng armadong puwersa ay itatatag upang pangalagaan ang:

  1. Kalayaan at soberanya ng Republika;
  2. Teritoryo at seguridad ng bansa;
  3. Kaligtasan ng mga Malaya;
  4. Saligang Batas;
  5. Kapayapaan at kaayusan; at
  6. Patuloy na paggana ng lehitimong pamahalaan.
  7. Kaligtasan ng Lakan

Ang kapangyarihang gumamit ng sandata para sa kapakanan ng Republika ay dapat gamitin lamang alinsunod sa Saligang Batas at batas.

SEKSIYON 2 — Katapatan sa Republika at Saligang Batas

Ang lahat ng kasapi ng Kalasag ay dapat manumpa ng katapatan sa Republika at sa Saligang Batas.

Ang kanilang katapatan ay hindi personal na pag-aari ng Datu, Gatpuno, opisyal, partidong pampulitika, o indibidwal.

Walang kasapi ng Sandatahang Lakas ang maaaring legal na utusan na gumawa ng isang gawaing malinaw na labag sa Saligang Batas o batas ng Republika.

SEKSIYON 3 — Pamumunong Sibilyan

Ang Kalasag ay dapat manatiling nasa ilalim ng pambansang pamumunong sibilyan.

Ang Lakan, bilang Pinuno ng Estado at pinakamataas na pinuno ng Tagapagpaganap , ay siyang pinakamataas na awtoridad sibilyan sa usapin ng pambansang depensa, alinsunod sa mga limitasyong itinakda ng Saligang Batas at batas.

SEKSIYON 4 — Neutralidad sa Pulitika

Ang Sandatahang Lakas ay dapat manatiling pampulitikang neutral.

Ang mga kasapi nito ay hindi maaaring gumamit ng kanilang ranggo, armas, kagamitan, o organisasyon upang:

  1. Mangampanya para sa isang kandidato;
  2. Magbigay ng hindi makatarungang suporta sa isang partidong pampulitika;
  3. Manakot sa mga botante;
  4. Manghimasok sa halalan;
  5. Magdikta sa Tagapagbatas;
  6. Magbanta sa Tagahatol; o
  7. Piliting baguhin ang lehitimong pamahalaan.

Ang Kalasag ay hindi maaaring maging instrumento ng anumang partidong pampulitika.

SEKSIYON 5 — Kapangyarihan sa Paggamit ng Kalasag

Ang paggamit ng Kalasag ay dapat nakabatay sa malinaw na legal na awtoridad.

Ang Lakan at mga awtorisadong institusyon ng pamahalaan ay maaaring mag-utos ng paggamit ng Sandatahang Lakas para sa:

  1. Pagtatanggol sa Republika;
  2. Pagtatanggol laban sa panlabas na pag-atake;
  3. Proteksiyon sa teritoryo;
  4. Proteksiyon ng Lakan;
  5. Pagtugon sa malawakang pambansang sakuna;
  6. Pagsuporta sa mga sibilyang awtoridad sa panahon ng pambansang kagipitan; at
  7. Iba pang layuning tahasang pinahihintulutan ng batas.

Ang paggamit ng puwersang militar ay dapat limitado sa kinakailangan upang makamit ang lehitimong layunin.

SEKSIYON 6 — Pagpapatupad ng Batas sa Loob ng Republika

Ang pangunahing tungkulin sa pagpapanatili ng batas at kaayusan sa loob ng Republika ay nasa mga sibilyang institusyon ng pagpapatupad ng batas.

Maaaring gamitin ang Kalasag sa loob ng teritoryo ng Republika kung:

  1. May malubhang banta sa pambansang seguridad;
  2. Hindi sapat ang karaniwang kakayahan ng mga sibilyang awtoridad;
  3. May malinaw na utos mula sa awtorisadong sibilyang institusyon;
  4. Limitado ang saklaw at tagal ng operasyon; at
  5. Ang operasyon ay naaayon sa Kapasyahan ng Lakan, Saligang Batas at batas.

SEKSIYON 7 — Limitasyon sa Domestic Military Deployment

Hindi maaaring gamitin ang Kalasag upang:

  1. Sadyang takutin o patahimikin ang mga Malaya;
  2. Manghimasok sa legal na pagtitipon o mapayapang protesta nang walang sapat na legal na batayan;
  3. Agawin ang kapangyarihan ng mga sibilyang institusyon;
  4. Pilitin ang Kapulungan na gumawa o tumigil sa paggawa ng batas;
  5. Hadlangan ang mga hukuman sa pagtupad ng kanilang tungkulin;
  6. Kontrolin ang mga lokal na pamahalaan nang walang legal na awtoridad; o
  7. Gamitin bilang personal na puwersa ng sinumang opisyal.

Ang anumang domestic deployment ay dapat may malinaw na layunin, awtoridad, at limitasyon.

SEKSIYON 8 — Pambansang Kagipitan

Sa panahon ng digmaan, malawakang paghihimagsik, malaking kaguluhan, o iba pang pambansang kagipitan, maaaring gamitin ang Kalasag upang tumulong sa pagpapanumbalik ng seguridad at kaayusan.

Ang pagdedeklara ng kagipitan ay hindi awtomatikong nagbibigay ng walang hanggang kapangyarihan sa militar.

Ang lahat ng operasyon ay mananatiling saklaw ng Kalasag.

Ang mga sibilyang institusyon ng Republika ay hindi maaaring tuluyang palitan ng pamumunong militar maliban sa mga pambihirang sitwasyong tahasang pinahihintulutan ng Lakan at ng Saligang Batas.

SEKSIYON 9 — Kalasag at Sibilyang Pagpapatupad ng Batas

Ang Kalasag ng Republika at iba pang awtorisadong institusyon ng pagpapatupad ng batas ay pangunahing responsable sa:

  1. Pagpapanatili ng kapayapaan at kaayusan;
  2. Pag-iwas at pagsisiyasat sa krimen;
  3. Pagpapatupad ng mga batas;
  4. Proteksiyon sa mga tao at ari-arian;
  5. Proteksiyon ng Lakan
  6. Pagpapatupad ng mga legal na kautusan ng hukuman; at
  7. Pagtulong sa mga sibilyang awtoridad sa panahon ng kagipitan.

Ang mga institusyon ng pulisya ay dapat manatiling nasa ilalim ng sibilyang pamamahala at pananagutan.

SEKSIYON 10 — Pananagutan ng Kalasag

Ang lahat ng kasapi ng pulisya ay mananagot sa kanilang paggamit ng kapangyarihan.

Ang paggamit ng puwersa ay dapat:

  1. Legal;
  2. Kinakailangan;
  3. Makatuwiran at proporsyonal sa banta; at
  4. Naaayon sa mga karapatan ng mga Malaya.

Ang labis, ilegal, o mapang-abusong paggamit ng kapangyarihan ay maaaring magresulta sa administratibo, sibil, o kriminal na pananagutan alinsunod sa batas.

SEKSIYON 11 — Independenteng Pagsisiyasat

Dapat magkaroon ng mekanismo para sa malaya at makatarungang pagsisiyasat sa mga alegasyon ng:

  • pang-aabuso ng militar;
  • ilegal na paggamit ng puwersa;
  • korapsyon;
  • torture o malupit na pagtrato;
  • paglabag sa karapatan ng mga Malaya;
  • maling paggamit ng pampublikong kagamitan; at
  • iba pang malubhang misconduct.

Ang isang opisyal ng Kalasag ay hindi maaaring maging tanging tagapagsiyasat sa isang reklamo laban sa kanyang sarili.

SEKSIYON 12 — Karapatan ng mga Malaya

Ang paggamit ng kapangyarihang Kalasag ay hindi dapat maging dahilan upang tuluyang mawala ang mga pangunahing karapatan ng mga Malaya.

Ang bawat operasyon ay dapat sumunod sa:

  1. Due process;
  2. Wastong proseso ng batas;
  3. Makatuwirang paggamit ng puwersa;
  4. Proteksiyon laban sa arbitraryong pag-aresto; at
  5. Iba pang karapatang ipinagkakaloob ng Saligang Batas.

Ang anumang limitasyon sa mga karapatang ito sa panahon ng kagipitan ay dapat may legal na batayan at hindi maaaring lumampas sa kinakailangan ng sitwasyon.

SEKSIYON 13 — Katapatan sa Legal na Utos

Ang isang kasapi ng Sandatahang Lakas o pulisya ay may tungkuling sumunod sa isang legal na utos ng kanyang nakatataas.

Gayunpaman, ang ranggo ng isang opisyal ay hindi ginagawang legal ang isang utos na malinaw na labag sa Saligang Batas o batas.

Ang isang kasapi ay hindi maaaring gamitin ang “sinunod ko lamang ang utos” bilang awtomatikong depensa sa isang gawaing alam niyang labag sa batas.

SEKSIYON 14 — Ipinagbabawal ang Pag-agaw ng Pamahalaan

Ang Kalasag o anumang armadong institusyon ay hindi maaaring:

  1. Agawin ang kapangyarihan ng pamahalaan;
  2. Magtatag ng pamahalaang militar nang walang konstitusyonal na awtoridad;
  3. Buwagin ang Kapulungan sa pamamagitan lamang ng puwersa;
  4. Mag-utos sa mga hukuman;
  5. Magtanggal ng halal na opisyal nang walang legal na proseso;
  6. Kontrolin ang halalan; o
  7. Magdeklara ng sarili bilang pinakamataas na awtoridad ng Republika.

Ang anumang pagtatangkang gawin ito ay isang malubhang pagtataksil sa Republika at Saligang Batas at maaaring parusahan alinsunod sa batas.

SEKSIYON 15 — Panunumpa ng Kalasag

Bago pumasok sa serbisyo, ang bawat kasapi ng Kalasag ay dapat manumpa ng katapatan sa Republika:

“Ako ay taimtim na nanunumpa na magiging tapat ako sa Republika at sa Saligang Batas nito; poprotektahan ko ang mga Malaya; igagalang ko ang legal na pamahalaang sibilyan; susundin ko ang mga legal na utos; at gagamitin ko ang aking kapangyarihan, armas, at tungkulin upang ipagtanggol ang Republika at ng Lakan at hindi ang pansariling interes ng sinumang tao.”

SEKSIYON 16 — Pambansang Depensa at Kapulungan

Ang Kapulungan ay may kapangyarihang magsagawa ng pangangasiwa sa paggamit ng pampublikong pondo at kapangyarihan para sa pambansang depensa at seguridad.

Maaaring magsagawa ang Kapulungan ng:

  1. Pangangasiwa ng Pananalapi;
  2. Pagsusuri sa mga patakaran sa depensa;
  3. Mga pagdinig sa mga opisyal ng seguridad;
  4. Pagsisiyasat sa mga alegasyon ng pang-aabuso; at
  5. Iba pang legal na paraan ng pangangasiwa ng Kapulungan.

Ang naturang pangangasiwa ay hindi dapat gamitin upang manghimasok sa lehitimong taktikal na operasyon.

SEKSIYON 17 — Ang Kalasag ng Republika

Ang Kalasag at mga institusyon ng pagpapatupad ng batas ay tinatawag na Kalasag ng Republika dahil ang kanilang pangunahing tungkulin ay protektahan ang Republika at ang mga Malaya.

Ngunit ang Kalasag ay hindi maaaring maging kamay na nangingibabaw sa bayan na ipinangakong protektahan nito.

Ang kapangyarihang Kalasag ay ipinagkakaloob upang ipagtanggol ang Saligang Batas, hindi upang palitan ito; protektahan ang mga Malaya, hindi upang supilin sila; at maglingkod at protektahan ang bansang Republika at ng Lakan, hindi sa sinumang indibidwal.